Online Notepad

Kişilik Bozuklukları

Temel Kavramlar

• Kişilik: Bireyin kendine özgü, süreklilik gösteren, kalıtsal ve çevresel etkilere yanıt olarak gelişen, onu başkalarından ayıran kalıcı eğilimler ve uyum özellikleridir.
• Kişilik Özelliği: Belirli bir durumda değil, genelde var olan ve huy haline gelmiş sürekli bir davranış veya düşünce biçimidir.
• Kişilik Bozuklukları: Ruhsal bozuklukların dışında kalan, uzun süreli ve ömür boyu süren, inatçı, işlevsel olmayan davranış ve ilişki modellerini kapsayan uyum bozukluklarıdır.

Kişilik Bozuklukları: Genel Bakış

• Tüm ruhsal hastalıklar içinde en uğraştırıcı gruptur.
• Ciddi tıbbi ve sosyal sorunlara neden olurlar.
• Diğer psikiyatrik hastalıkların gelişmesine zemin hazırlarlar.
• Eşlik ettikleri hastalıkların tedavisini zorlaştırırlar.
• Bu bozukluğa sahip bireyler genellikle kendi davranışlarını sıkıntı verici bulmazken, davranışları başkalarında sıkıntıya neden olur.

Ortak Özellikler

• Esneklik Yoksunluğu: Davranış örüntüleri esneklik göstermez, yanlışlıklardan ders alınmaz ve hatalar yinelenir.
• Toplumsal Sapma: Biliş, duygulanım, dürtü denetimi veya insan ilişkilerinde toplum ölçülerinden sapma gösterirler.
• Erken Başlangıç: Çocukluk ya da ilk ergenlik çağından beri süregelir.
• İşlevsel Bozulma: Toplumsal ve iş yaşamında belirgin bozulmaya ya da şiddetli sıkıntıya yol açar.
• Benliğe Uyum:
  • Ego-syntonic (Benliğe uyumlu): Davranışlar genellikle kişi tarafından benimsenmiştir ve değiştirilmek istenmez.
  • Ego-dystonic (Benliğe yabancı): Bazen davranışlar benliğe yabancı olsa bile değiştirilemez.
• Çatışmacı Uyum:
  • Alloplastik Uyum: Çevre ile çatışma halindedirler; kendilerini çevreye değil, çevreyi kendilerine uydurmaya çalışırlar.
• Bilişsel Yetiler: Temel duygulanım, düşünce yapısı ve bilişsel yetilerde belirgin bozukluk yoktur.
• Ayırıcı Tanı: Durum başka bir ruhsal bozukluk ya da madde etkisi ile açıklanamaz.

Etiyoloji (Nedenler)

• Multifaktöriyel: Birden çok faktöre bağlıdır.
• Genetik: Yaklaşık %45 oranında etkilidir.
• Psikoanalitik Kuram: Kişinin belli bir psikoseksüel döneme saplanması sonucu oluşur.
  • Oral Dönem Saplanması: Aşırı bağımlılık.
  • Anal Dönem Saplanması: Aşırı titizlik, cimrilik.
• Davranışçı Yaklaşım: Tekrarlayan yaşantılar sonucu ortaya çıkan koşullanmalarla açıklanır.

Epidemiyoloji (Yaygınlık)

• Genel Popülasyon: Yaygınlığı %10-13'tür.
• Psikiyatri Klinikleri: Yatarak tedavi gören hastaların %15'i kişilik bozukluğu nedeniyle yatmaktadır.
• Başlangıç Yaşı: İlk bulgularını geç ergenlik ya da erken erişkinlikte gösterir.
• Cinsiyet: Kadın ve erkekte eşit oranda görülür.

Sınıflandırma: Kümeler

--------------------------------------------------------------------------------

KÜME A: Garip ve Sıra Dışı

Paranoid Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Şüphecilik ve güvensizlik. Başkalarının söz ve hareketlerini olumsuz yorumlama.
• Klinik Özellikler:
  • Yeni tanıştıkları kişilere güvenmezler.
  • Gururlu, alıngan, kinci, kıskanç ve kavgacıdırlar.
  • Eleştiri kaldırmazlar, mizah duyguları gelişmemiştir.
  • Hep kendilerini haklı ve üstün görürler, özür dilemezler.
  • Uğradıkları hakaret ve zararları asla unutmazlar.
• Yaygınlık: Genel popülasyonda %0.5-2.5. Erkeklerde daha fazla görülür.

Şizoid Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Sosyal ilişkilere yakınlık kurmaya isteksizlik ve duygulanım kısıtlılığı.
• Klinik Özellikler:
  • Asosyaldirler, yalnızlığı severler.
  • Yakınlık gösterenlere soğuk ve itici davranırlar.
  • Başkalarının övgü ve eleştirilerine kayıtsızdırlar.
  • Duygusal olarak künttürler ("Ruhsuz" olarak nitelendirilebilirler).
  • Yalnız yapılan aktivitelerde (mekanik, elektronik işler) başarılı olabilirler.
• Yaygınlık: Genel nüfusta %0.5-%7. Erkeklerde daha fazla görülür.

Şizotipal Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Yakın ilişkilerden rahatsızlık duyma, bilişsel/algısal çarpıklıklar ve sıra dışı davranışlar.
• Klinik Özellikler:
  • Konuşmaları garip, anlaşılmaz ve aşırı soyuttur.
  • Garip büyüsel ve batıl inançları vardır (telepati, 6. his, falcılık).
  • Halüsinasyona yakın algı bozuklukları gösterirler (bir varlığın izlediğini hissetme vb.).
  • Dış görünümleri gariptir (uygunsuz giyim, pasaklılık).
• Nitelik: Şizoid kişilik bozukluğundan daha ağır, şizofreniden daha hafiftir.

Küme A: Özet Tablo

--------------------------------------------------------------------------------

KÜME B: Dramatik, Abartılı ve Duygusal

Antisosyal Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Başkalarının haklarını umursamama, suçluluk ve vicdan azabı duymama.
• Klinik Özellikler:
  • Yaptıkları kötülük için vicdan azabı çekmezler, hep kendilerini haklı görürler.
  • Sıklıkla suç işlerler (hırsızlık, gasp, uyuşturucu ticareti).
  • Cezalardan ve deneyimlerden ders almazlar.
  • Dürtülerini engelleyemezler, kolayca sinirlenir ve kavga başlatırlar.
  • Üstbenlik (kendini yargılama) gelişmemiştir.
• Tanısal Süreç:
  • Çocuklukta: Davranım Bozukluğu (Conduct Disorder)
  • 18 yaşından sonra: Antisosyal Kişilik Bozukluğu
• Yaygınlık: Erkeklerde (%3) kadınlardan (%1) 3-4 kat fazla görülür. Hapishanelerde hüküm giymiş kişilerin ~%50'sinde bulunur.

Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Kişilerarası ilişkilerde, duygudurumda ve kendini algılamada tutarsızlık.
• Klinik Özellikler:
  • Yoğun terk edilme korkusu yaşarlar.
  • İlişkilerde birini hızla yüceltip sonra değersizleştirirler (sevgi-nefret ikilemi).
  • "Ya hep ya hiç" düşüncesi: Bir şey ya siyah ya beyazdır, gri tonlar yoktur.
  • Kendine zarar verici davranışlar (rastgele cinsel ilişki, madde kullanımı, anoreksiya) görülür.
  • Boşluk, anlamsızlık, depresyon ve yoğun öfke yaşarlar.
• Yaygınlık: Toplumda %2-3. Kadınlarda erkeklerden 3 kat daha fazla görülür.

Narsistik Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Üstünlük duygusu, beğenilme gereksinimi ve empati yokluğu.
• Klinik Özellikler:
  • Yeteneklerini ve başarılarını abartırlar.
  • Sınırsız başarı, güç, zeka veya güzellik fantezileri kurarlar.
  • Kendilerini özel ve eşi bulunmaz biri olarak görürler.
  • Çıkarları için başkalarını kullanır veya sömürürler.
  • Başkalarının duygularına empati duymazlar.
  • Yoğun kıskançlık yaşarlar.

Histrionik Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Aşırı duygusallık ve ilgi çekme arayışı.
• Klinik Özellikler:
  • Sürekli beğenilme, övülme ve onaylanma ihtiyacı duyarlar.
  • Duyguları yüzeysel, abartılı ve sürekli değişkendir.
  • İlgi çekmek için fiziki görünümlerini kullanırlar; cinsel yönden ayartıcıdırlar.
  • Sanki rol yapan bir oyuncu gibidirler, davranışları samimi bulunmaz.
• Yaygınlık: Toplumda %2-3. Kadınlarda daha fazla görülür.

Küme B: Özet Tablo

--------------------------------------------------------------------------------

KÜME C: Anksiyeteli ve Korkulu

Bağımlı Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Uysal, yapışkan davranış ve ayrılma korkusuna yol açan aşırı bakım gereksinimi.
• Klinik Özellikler:
  • Günlük olaylarda bile başkalarına danışma ihtiyacı duyarlar.
  • Tek başına karar veremez, sorumluluktan kaçarlar.
  • Bağımlı olduğu kişiyi kaybetmekten aşırı korkarlar.
  • Yalnız kalmaktan korktukları için herkese boyun eğerler.
• Yaygınlık: En sık karşılaşılan kişilik bozukluklarındandır. Kadınlarda daha sık görülür. Psikoanalitik kurama göre "oral döneme" saplanma ile ilişkilidir.

Çekingen (Kaçınan) Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Yetersizlik duyguları, olumsuz değerlendirilmeye aşırı duyarlılık ve sosyal ketlenme.
• Klinik Özellikler:
  • Olumsuz değerlendirilmekten (çirkin, anlamsız görünmek) korkarlar.
  • Ürkek, utangaç ve sosyal olarak huzursuzdurlar.
  • Toplumsal durumlarda yüzleri kızarır, elleri titrer.
  • Kendilerini beğenmez ve başkalarından aşağı görürler.
  • İlişki istedikleri halde yalnız kalırlar.

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu

• Temel Özellik: Aşırı düzenlilik, mükemmeliyetçilik, kuralcılık ve esnek olmama.
• Klinik Özellikler:
  • Mükemmeliyetçidirler, "kılı kırk yararlar".
  • Aşırı düzen, titizlik ve kuralcılık vardır.
  • Olayların olumlu-olumsuz yönlerini sürekli tarttıkları için karar veremezler.
  • İş sorumluluklarına aşırı düşkündürler.
  • Ahlaki değerlerinde katılık ve tutuculuk gösterirler.
  • Cimridirler, duygusallıktan uzaktırlar.
• Yaygınlık: Genel popülasyonda %1. Erkeklerde kadınlara oranla iki kat daha fazla görülür.

Küme C: Özet Tablo

--------------------------------------------------------------------------------

Tedavi

• Önerilen Tedavi: Tek tedavi biçimi psikoterapidir.
• Zorluklar:
  • Psikoterapiden en az yararlanan grubu oluştururlar.
  • Kişilik özellikleri benliğe uyumlu (ego-syntonic) olduğundan çoğu hasta tedaviye başvurmaz.
• Tedavi Arayışı: Bağımlı, kaçınan ve histrionik gibi kişilik bozukluklarında tedavi arama davranışı daha fazladır.