Online Notepad

1. Kansere Giriş ve Temel Kavramlar

Kanser, günümüzde kronik hastalıklar arasında ölüme neden olan ikinci en önemli sağlık sorunudur. Sadece fiziksel değil, bireyi psikososyal ve ekonomik yönden de etkileyen çok boyutlu bir hastalıktır.

Temel Terminoloji:

• Karkinos / Karsinoma: Tarihsel olarak kanseri tanımlamak için kullanılan terimlerdir.
• Neoplazi (Yeni Oluşum): Hücrelerin kontrolsüz çoğalmasıyla oluşan doku kitlesine (tümör) verilen genel addır.
• Metastaz: Hücrelerin önce bulundukları yerde sınırsız çoğalma yeteneği, ardından vücudun uzak bölgelerine yayılma yeteneği kazanmasıdır.

2. Benign ve Malign Neoplazmların Karşılaştırılması

Klinik değerlendirme ve hemşirelik bakımı açısından tümörün benign (iyi huylu) veya malign (kötü huylu) olduğunu anlamak esastır. Aşağıdaki tablo bu iki tür arasındaki temel farkları özetlemektedir:

3. Kanserin Sınıflandırılması ve Biyolojisi

Kanserler köken aldıkları dokuya göre beş ana grupta incelenir:

1. Karsinom: Epitel dokudan köken alan malignitelerdir.
2. Sarkom: Kas, kemik, kıkırdak, yağ veya bağ dokusundan köken alan malignitelerdir.
3. Lösemi: Beyaz kan hücreleri veya öncülerinden köken alan, kemik iliğini tutan kanserlerdir.
4. Lenfoma: Lenfatik sistemi etkileyen hücrelerden köken alır.
5. Miyeloma: Antikor yapımından sorumlu plazma hücrelerinden (B lenfositler) köken alır.

Ayrıca kanserler genel olarak Hematolojik Kanserler (Lösemi, Lenfoma, Multipl Miyelom) ve Solid Kanserler (Meme, Prostat, Akciğer, Kolorektal vb.) olarak ikiye ayrılır.

Karsinogenez Süreci (Kanserin Oluşumu)

Kanser oluşumu genetik mutasyonlara bağlı işlev bozuklukları ile başlar. Süreç üç ana aşamadan oluşur:

• Başlangıç (İnitiasyon): DNA yapısında geri dönüşsüz değişikliklerin oluşması.
• Gelişme (Promosyon): Değişmiş hücrelerin kontrolsüz çoğalarak kanser hücresine dönüşmesi.
• İlerleme (Progresyon): Kanser hücrelerinin invazyon (çevreye yayılım) ve metastaz yeteneği kazanması.

Bu süreçte Protoonkogenler (hücre büyümesini uyaran genler) ve Tümör Baskılayıcı Genler (hücre bölünmesini durduran genler) arasındaki dengenin bozulması, kanser biyolojisinin temelini oluşturur.

4. Yayılım Mekanizmaları: Anjiyogenez ve Metastaz

Kanser hücrelerinin hayatta kalması ve yayılması iki temel mekanizma ile gerçekleşir:

• Anjiyogenez: Malign hücrelerin beslenme ve oksijen ihtiyaçlarını karşılamak için bulundukları bölgede yeni kılcal damarlar oluşturma yeteneğidir.
• Metastaz: Hücrelerin birincil odaktan ayrılarak kan dolaşımı, lenfatik sistem veya vücut boşlukları (periton vb.) yoluyla vücudun başka bir bölgesinde ikincil tümörler oluşturmasıdır. Örneğin, akciğer kanseri sıklıkla beyin, kemik ve karaciğere metastaz yapabilir.

5. Kanser Evreleme: TNM Sistemi

Hemşirelik bakım planının oluşturulmasında ve tedavinin takibinde kanserin evresi kritik öneme sahiptir. TNM sistemi en yaygın kullanılan yöntemdir:

• T (Tümör): Birincil tümörün büyüklüğünü ve derinliğini (T0-T4) temsil eder.
• N (Nodlar): Bölgesel lenf nodlarının tutulum durumunu (N0-N3) gösterir.
• M (Metastaz): Uzak organlara yayılım olup olmadığını (M0: yok, M1-M2: var) belirtir.

Kanser evreleri genellikle Evre 0'dan (In situ - yerinde) Evre IV'e (uzak metastaz) kadar sınıflandırılır.

6. Kanser Etyolojisi (Risk Faktörleri)

Kanser vakalarının yaklaşık 5'te biri aşırı vücut ağırlığı, kötü beslenme, fiziksel inaktivite ve alkol tüketimi ile doğrudan ilişkilidir. Risk faktörleri dört ana grupta toplanır:

1. Biyolojik Risk Faktörleri: Yaş, cinsiyet, ırk ve cilt yapısı.
2. Genetik Risk Faktörleri: Aileden kalıtımsal olarak geçen genler.
3. Davranışsal Risk Faktörleri: Sigara ve alkol kullanımı, obezite, yetersiz beslenme ve fiziksel inaktivite.
   • Obezite: Meme, kolon, endometriyum, pankreas ve karaciğer kanserleri dahil birçok tür için risk oluşturur.
4. Çevresel Risk Faktörleri: Asbest, radon, hava kirliliği, UV radyasyonu ve enfeksiyonlar.
   • Enfeksiyon Kaynaklı Kanserler:
     • HPV: Serviks ve anüs kanseri.
     • EBV: Nazofaringeal kanser, Burkitt lenfoma.
     • HBV/HCV: Karaciğer kanseri.
     • H. Pylori: Mide kanseri.
     • HIV: Kaposi sarkomu, lenfoma.

7. Belirti ve Bulgular: Hemşirelik Değerlendirmesi

Hemşireler, erken teşhis için "yedi uyarıcı belirti" ve diğer klinik bulgular konusunda dikkatli olmalıdır. Bu bulgular şunlardır:

• Ağrı ve yorgunluk.
• Anormal kanama (idrar, dışkı veya vajinal yoldan).
• İnatçı ve geçmeyen öksürük veya ses kısıklığı.
• Ben ve siğillerdeki belirgin değişiklikler (asimetri, düzensiz sınır, renk değişikliği, çap büyümesi).
• Yutkunma güçlüğü.
• Nedeni açıklanamayan ateş ve hızlı kilo kaybı.
• Meme veya vücudun herhangi bir yerinde ele gelen kitle.
• Defekasyon (dışkılama) ve miksiyon (idrar yapma) alışkanlıklarında değişiklikler.

8. Epidemiyolojik Durum

• Dünya genelinde 2022 verilerine göre yaklaşık 20 milyon yeni vaka görülmüş ve 9.7 milyon ölüm gerçekleşmiştir.
• 2045 yılına kadar yeni vaka sayısının 32.6 milyona, ölüm sayısının ise 16.9 milyona çıkması beklenmektedir.
• Dünyada En Sık Görülenler: Kadınlarda meme kanseri, erkeklerde akciğer kanseridir.
• Türkiye Verileri (2022):
  • Yeni vaka sayısı: 240.013.
  • Ölüm sayısı: 129.672.
  • Erkeklerde en sık görülenler: Akciğer, prostat ve kolorektal kanser.
  • Kadınlarda en sık görülenler: Meme, tiroid ve kolorektal kanser.