Online Notepad

Psikofarmakoloji Bilgi Notu

ANTİPSİKOTİKLER (NÖROLEPTİKLER)

Antipsikotikler, şizofreni ve diğer psikozların yanı sıra akut psikoz, mani ve çeşitli ruhsal bozukluklara (demans, majör depresyon, OKB, parkinson) bağlı ajitasyonun tedavisinde kullanılır.

Antipsikotik Sınıflandırması

1. Tipik Antipsikotikler
   • Yüksek Potensli: Norodol, Clapixol
   • Düşük Potensli: Melleril, Largactil
2. Atipik Antipsikotikler
   • Leponex/Clonex, Risperdal, Serequel, Zyprexa/Rexapin, Solian, Zeldox, Dogmatil

Uygulama Yolları

• Oral: Tablet, Damla
• Parenteral: IM (kas içi), Depo-IM (uzun salınımlı kas içi)

Acil Durum Kullanımı: Hibernasyon (Kokteyl)

Acil psikiyatride ajite hastaları sakinleştirmek için kullanılan IM formülüdür.

• İçeriği:
  1. Norodol (Haloperidol) 5 mg: Tipik Antipsikotik
  2. Largactil (Klorpromazin) 25 mg: Tipik Antipsikotik
  3. Akineton (Biperiden) 2 mg: Antikolinerjik (Yan etkileri önlemek için)

Tipik Antipsikotiklerin Özellikleri

• Mekanizma: D2 reseptörlerini bloke ederek pozitif semptomlara etki ederler.
• Temel Yan Etkiler:
  • Dopamin blokajına bağlı: Apati (duygusuzluk), anhedoni (zevk alamama), sosyal çekilme.
  • Nörolojik Belirtiler: Parkinson benzeri tremor (titreme), diskinezi (istemsiz hareket), akinezi (hareketsizlik), distoni (kasılma). Bu etkilere Ekstrapiramidal Yan Etkiler (EPYE) denir.

Atipik Antipsikotiklerin Gelişimi

Tipik antipsikotiklerin aşağıdaki sorunları nedeniyle geliştirilmişlerdir:

• Negatif semptomlara etkisizlikleri
• Sık EPYE'lere neden olmaları
• Tedavi sonrası depresyonla olası bağları

Tedavi Süreci ve Bırakma

• Etki Süresi: Tam yararlanım 4 hafta sürebilir. Atipiklerde etki 1 haftada başlar, maksimum etkiye birkaç haftada ulaşır.
• Bağımlılık: Kimyasal bağımlılık veya tolerans yapmazlar.
• Kesilme: Hekim kontrolünde yavaşça azaltılarak bırakılmalıdır. Ani kesilmesi diskinetik reaksiyonlara ve semptomların hızla geri dönmesine neden olabilir.

--------------------------------------------------------------------------------

ANTİPSİKOTİK İLAÇLARIN YAN ETKİLERİ

Ekstrapiramidal Sistem Yan Etkileri (EPYE/EPS)

Ciddi nöromusküler/nörolojik yan etkilerdir.

1. İlacın İndüklediği Parkinsonizm (Psödoparkinsonizm)
   • Başlangıç: Tedaviden 2-3 hafta sonra.
   • Belirtiler: Tremor (titreme), kas rijiditesi (sertliği), akinezi/bradikinezi (hareket yokluğu/yavaşlığı), donuk yüz ifadesi, öne eğik duruş.
2. Akut Distoni
   • Başlangıç: Tedavinin ilk dakikaları veya günleri içinde.
   • Belirtiler: Baş ve boyun kaslarında anormal kasılmalar.
   • Spesifik Durumlar:
     • Tortikolis: Boynun bir yana eğilmesi.
     • Opistotonus: Vücudun yay gibi gerilmesi.
     • Blefarospazm: Göz kapağı spazmı.
     • Okülerjik kriz: Gözlerin yukarı kayması.
   • Tedavi: Antikolinerjik ilaçlar.
3. Akatizi
   • Başlangıç: Tedavinin ilk 2 haftasında.
   • Tanım: "Yerinde duramama", "oturur durumda kalamama" hali.
   • Belirtiler: İç huzursuzluk, anksiyete, yürüme kompülsiyonu, sallanma, bacak sallama.
4. Akinezi
   • Tanım: Hareket edememe durumu.
   • Belirtiler: İstemli hareketi başlatma ve sürdürmede zorluk, spontanlığın kaybı, yavaşlamış ruhsal süreç, donuk konuşma.
5. Tardiv (Geç) Diskinezi
   • Başlangıç: Uzun süreli (en az 2 yıl) ilaç kullanımından sonra.
   • Belirtiler: Yüz, dil, dudak ve çenede istemsiz çiğneme, emme hareketleri. Dilin dışarı çıkması. Ellerde "hap yuvarlar" veya "piyano çalar" gibi hareketler.
   • Tedavi: Valbenazine (2017 FDA onayı).
6. Nöroleptik Malign Sendrom (NMS)
   • Tanım: Ölümcül olabilen, nadir ve ani gelişen bir reaksiyon.
   • Başlangıç: İlk 72 saat ile 2 hafta arasında.
   • Belirtiler: Yüksek ateş, kaslarda rijidite (sertlik), bilinç bulanıklığı, beyaz kan hücrelerinde artış.
   • Tedavi: Antipsikotik ilaç derhal durdurulur.

--------------------------------------------------------------------------------

ANKSİYOLİTİKLER (KAYGI GİDERİCİLER)

Benzodiazepinler

Anksiyete tedavisinde en sık kullanılan ilaç sınıfıdır. Günlük stresler için kullanılmamalıdır.

• Etki: Karaciğerde metabolize olur, idrarla atılır. Yarılanma ömrüne göre kısa (KE, <20 saat) ve uzun (UE, >20 saat) etkililer olarak ayrılır.
• Toksisite: Tek başına yüksek dozda ölümcül değildir. Alkol ile birlikte kullanımı ölümcül olabilir.
• Yan Etkiler: Ağız kuruluğu, baş dönmesi, uyuklama, sedasyon, bulantı, yoksunluk.
• Kullanım Uyarısı: Bağımlılık riski 2 aydan sonra arttığı için kısa süreli (3-4 hafta) kullanım önerilir. Alkol/madde bağımlılığı öyküsü olanlarda kullanılmamalıdır.
• Örnekler:
  • Kısa Etkili (KE): Alprazolam (Xanax), Lorazepam (Ativan)
  • Uzun Etkili (UE): Diazepam (Diazem), Klonazepam (Rivotril)

Buspiron (Buspon)

• Tanım: Non-benzodiazepin (benzodiazepin olmayan) bir anksiyolitiktir.
• Avantajları: Sedasyon, alkol etkileşimi, bağımlılık ve yoksunluk yapmaz. Daha güvenlidir.
• Etki Süresi: Etkisi 7-10 günde başlar, tam terapötik etki için 3-4 hafta gerekir.

--------------------------------------------------------------------------------

ANTİPARKİNSON İLAÇLAR

Parkinsonizmde (tremor, bradikinezi, rijidite) ve ilaca bağlı parkinsonizmde kullanılırlar.

• Temel Sorun: Parkinsonizmde Dopamin azalır ve Dopamin ile Asetilkolin (Ach) arasındaki denge bozulur.
• Tedavi Amacı: Bu dengeyi yeniden sağlamaktır.
• Sınıflar:
  • Dopaminerjikler: Azalmış dopamini artırırlar.
  • Antikolinerjikler (Akineton, Sormodren): Artmış asetilkolin seviyesini azaltarak dengeyi sağlarlar.

--------------------------------------------------------------------------------

İLAÇ UYGULAMA VE HEMŞİRELİK

İlaç-Gıda Etkileşimleri

Yan Etkiler ve Hemşirelik Girişimleri

--------------------------------------------------------------------------------

SOMATİK TERAPİLER: ELEKTROKONVULSİF TERAPİ (EKT)

Tanım ve Mekanizma

• Tanım: Elektrik akımıyla konvülsif nöbet (Grandmal tipi) oluşturmaya dayalı, etkili ve hızlı bir tedavi yöntemidir.
• Uygulama: 0,5-1 saniye süren 80-170 voltluk akım verilir.
• Mekanizma: Tam olarak bilinmemekle birlikte nörotransmiter etkinliğini artırdığı, kan-beyin bariyeri geçirgenliğini değiştirdiği düşünülmektedir.

Kullanıldığı Durumlar

• Ağır Depresyon: Özellikle intihar riski yüksek, ilaca yanıt vermeyen veya ilaç kullanamayan hastalarda.
• Mani ve Şizofreni: İlaçla tedavi edilemeyen, aşırı psikomotor hızlanma gösteren hastalarda.

Uygulama Süreci

• Sıklık: Haftada 2-3 defa, toplamda 6-12 seans.
• Uygulama Öncesi:
  • Hastanın eğitimi ve onamının alınması.
  • Fiziksel muayene ve anestezi değerlendirmesi.
  • Uygulamadan 6-8 saat önce oral alımın kesilmesi (açlık).
  • Makyaj, oje, takı, takma diş gibi materyallerin çıkarılması.
• Uygulama Sırası:
  • Hasta monitörize edilir, damar yolu açılır.
  • Düşük doz anestetik madde ve kas gevşetici verilir.
  • Elektrik akımı uygulanır ve nöbet izlenir (genellikle 60 saniyeyi geçmez).
• Uygulama Sonrası:
  • Yaşam bulguları yakından takip edilir.
  • Bilinç yerine gelene kadar hasta gözlem altında tutulur.
  • Oryantasyonu değerlendirilir.
  • Baş ağrısı ve kas ağrısı gibi şikayetler için ilaç verilir.

Komplikasyonlar

• Bellek Bozukluğu: En sık görülen yan etkidir. Geçicidir, genellikle 6 ay ile 1 yıl içinde düzelir.
• Baş Ağrısı: Geçicidir.
• Kas-İskelet Sorunları: Anestezi ile yapılan uygulamalarda bu risk çok düşüktür.