4. Çocuklarda Solunum Sistemi Hastalıkları ve Hemşirelik Bakımı
1. Solunum Sistemi Fizyolojisi ve Temel Kavramlar
Solunum sisteminin temel fonksiyonu, dolaşım sistemi ile birlikte vücut dokularına kesintisiz oksijen sağlamaktır. Sistem; üst solunum yolu (burun, ağız, farenks, larenks) ve alt solunum yolu (trakea, bronşlar, bronşioller, alveoller) olarak ikiye ayrılır.
Temel Terimler Sözlüğü:
- Ventilasyon: Havanın akciğerlere giriş ve çıkış süreci.
- Perfüzyon: Kanın akciğer dokusundaki kılcal damarlarda dolaşımı.
- Difüzyon: Gazların (O2 ve CO2) alveol ve kan arasında yer değiştirmesi.
- Alveol: Gaz değişiminin gerçekleştiği en uç birim.
- Siyanoz: Oksijen yetersizliğine bağlı olarak deri ve mukozalarda görülen morarma.
2. Çocuk ve Yetişkin Solunum Sistemi Arasındaki Farklar
Çocukların anatomik ve fizyolojik yapısı, solunum yolu enfeksiyonlarına ve tıkanıklıklarına (obstrüksiyon) daha yatkındır.
| Çocuklardaki Farklılıklar | Klinik Önemi ve Hemşirelik Yaklaşımı |
| Ağız boşluğu küçük, dil büyük. | Obstrüksiyon riski yüksektir; burun açıklığı hayati önem taşır. |
| Nazofarenks küçük, bebekler burun solunumu yapar. | Burun tıkanıklığı durumunda bebekler otomatik olarak ağızdan nefes alamaz. |
| Östaki borusu düz, kısa ve yataydır. | Orta kulak iltihabı (Otitis Media) riski çok fazladır. |
| Epiglot uzun ve güçsüzdür. | Şişme durumunda kolayca hava yolunu tıkayabilir. |
| Trakeal kartilaj (kıkırdak) immatürdür. | Boyun büküldüğünde hava yolu kolayca çökebilir (kollabe olur). |
| Sağ ana bronş daha eğimlidir. | Yabancı cisimlerin sağ akciğere kaçma olasılığı daha yüksektir. |
3. Solunum Sıkıntısının Belirti ve Bulguları
Çocuğun değerlendirilmesinde solunum hızı, ritmi ve eşlik eden sesler kritik öneme sahiptir.
Yaşa Göre Normal Solunum Hızları (Dakikada)
- Bebek (<1 yaş): 30-60
- 1-3 yaş: 24-40
- 4-12 yaş: 18-30
- 13-18 yaş: 12-16
Klinik Değerlendirme Terimleri
- Takipne: Solunum hızının normalin üzerinde olması.
- Retraksiyon: Solunum sırasında kaburga aralarının (interkostal) ve göğüs kemiği altının (substernal) içeri çekilmesi.
- Stridor: İnspiryumda (nefes alırken) duyulan, üst hava yolu darlığını gösteren sert ses.
- Wheezing (Hışıltı): Ekspiryumda (nefes verirken) duyulan, alt hava yolu darlığını gösteren ses.
- Ral: Alveollerde sekresyon birikmesi sonucu oluşan, selofan kağıdı sesine benzer ses.
- Parmaklarda Çomaklaşma (Clubbing): Kronik hipoksinin (oksijensizlik) uzun vadeli bir belirtisidir.
4. Akut Solunum Sistemi Hastalıkları ve Hemşirelik Bakımı
Nazofarenjit (Soğuk Algınlığı)
Genellikle viral kaynaklıdır. Burun tıkanıklığı bebeklerde beslenmeyi engeller.
- Hemşirelik Bakımı: Beslenmeden 15-20 dakika önce buruna serum fizyolojik damlatılmalı ve aspire edilmelidir. Yatağın başı yükseltilmeli ve sıvı alımı desteklenmelidir.
Tonsillit ve Farenjit (Bademcik ve Yutak İltihabı)
Boğaz ağrısı, yutma güçlüğü ve ateş ile seyreder.
- Postoperatif (Ameliyat Sonrası) Bakım: Kanama kontrolü için yaşam bulguları izlenmelidir. Sekresyon drenajı için çocuk prone (yüzüstü) pozisyonda, başı yana çevrilerek yatırılmalıdır. Sık yutkunma, gizli bir kanamanın belirtisi olabilir.
Otitis Media (Orta Kulak İltihabı)
Şiddetli kulak ağrısı ve huzursuzluk en belirgin bulgudur.
- Hemşirelik Bakımı: Ağrı kontrolü sağlanmalı ve komplikasyon olarak gelişebilecek işitme kaybı yönünden çocuk izlenmelidir.
Krup Sendromu (Croup)
Havlar tarzda öksürük, ses kısıklığı ve inspiratuar stridor ile karakterizedir. Larenks ve trakeada ödem oluşur.
- Hemşirelik Bakımı: Hava yolu açıklığı sağlanmalı, çocuk sakin tutulmalı (anksiyete solunum sıkıntısını artırır) ve hidrasyon desteklenmelidir.
Bronşiolit
En yaygın nedeni RSV (Respiratuvar Sinsitiyal Virüs) olan, bronşiollerin tıkanması durumudur. En sık 2-6 ay arası bebeklerde görülür.
- Hemşirelik Bakımı: Nazofarengeal aspirasyon ile hava yolu temizlenmeli, nemlendirilmiş oksijen verilmeli ve bebeklerde apne (solunum durması) takibi yapılmalıdır.
Pnömoni (Zatürre)
Akciğer dokusunun iltihabıdır. Takipne, öksürük ve göğüs ağrısı görülür.
- Hemşirelik Bakımı: Göğüs fizyoterapisi ve postural drenaj ile sekresyonların atılması sağlanmalıdır.
5. Kronik Solunum Sistemi Hastalıkları
Kistik Fibrozis (KF)
Vücuttaki tüm dış salgı bezlerini etkileyen, kalıtsal (otozomal resesif) bir hastalıktır. Mukus salgısı çok koyu ve yapışkandır; bu da akciğer, pankreas ve bağırsaklarda tıkanıklıklara yol açar.
- Tanı: Ter Testi (Terde klor düzeyinin 60 mEq/L üzerinde olması pozitif kabul edilir).
- Klinik Bulgular: Mekonyum ileusu (yenidoğanda bağırsak tıkanıklığı), steatore (yağlı dışkı), kronik öksürük ve gelişme geriliği.
- Hemşirelik Bakımı: Yaşam boyu süren göğüs fizyoterapisi, postural drenaj ve yüksek kalorili beslenme (vitamin ADEK takviyesi ile) esastır.
Bronşiyal Astım
Hava yollarının aşırı duyarlılığına bağlı gelişen kronik inflamatuar bir hastalıktır. Bronkospazm, ödem ve artmış mukus ile karakterizedir.
- Hemşirelik ve Aile Eğitimi:
- Tetikleyicilerden (toz, sigara dumanı, evcil hayvan tüyü, polen) kaçınılmalıdır.
- Evde nem oranı %30-50 arasında tutulmalı, halılar kaldırılmalı ve çarşaflar 60°C'de yıkanmalıdır.
- PEF Metre (Peak Flow Meter): Hava yolu açıklığını ölçmek için kullanılır; üç denemeden en yüksek olan değer kaydedilmelidir.
6. Solunum Fonksiyonlarını Destekleyen Hemşirelik Uygulamaları
- Oksijen Tedavisi: Nemlendirilmiş oksijen verilmelidir; ancak direkt bebeğin yüzüne üflenmemelidir.
- Aspirasyon:
- Bebek ve çocuklarda aspirasyon basıncı 60-100 mmHg olmalıdır.
- Sonda büyüklüğü, kanül çapının yarısından fazla olmamalıdır.
- Postural Drenaj ve Göğüs Fizyoterapisi: Sekresyonların yerçekimi yardımıyla akciğerlerden uzaklaştırılması için yerleştirilen özel pozisyonlar ve perküsyon teknikleridir.
- Nemlendirme: Sekresyonların yumuşatılmasını ve daha kolay atılmasını sağlar.