Organik Ruhsal Bozukluklar: Temel Bilgiler
- Tanım: Bireyin beynini doğrudan etkileyen bir hastalığa ya da bir etkene bağlı olarak ortaya çıkan bozukluklardır.
- Başlangıç: Birden bire başlar.
- Seyir:
- Gelip geçici olabilir.
- Uzun süreli olabilir.
- Düzelmeyebilir (Irreversible).
- İlerleyici (Progresif) olabilir.
Organik Ruhsal Bozuklukların Sınıflandırılması
- Deliryum (Akut Beyin Sendromu)
- Demans (Bunama)
- Organik Amnezik Bozukluklar (Beyin Hasarına Bağlı Bellek Bozukluğu)
- Organik Beyin Bozukluğuna Bağlı Kişilik Bozukluğu
- Organik Beyin Bozukluğuna Bağlı Başka Ruhsal Bozukluklar
--------------------------------------------------------------------------------
I. DELİRYUM
Tanım ve Özellikler
- Bütün beynin kısa sürede yaygın etkilenmesiyle ortaya çıkan akut bir beyin yetmezliği durumudur.
- Başlı başına bir hastalık değil, başka hastalıklara bağlı bir sendromdur.
- Bozulan Alanlar:
- Bilinç (öncelikli)
- Bilişsel yetiler
- Davranış
- Etkilenen Beyin Bölgeleri:
- Korteks: Beynin dış katmanı; düşünme, algılama gibi üst düzey işlevlerden sorumlu.
- Subkortikal Merkezler: Beynin derin yapılarında yer alan, uyku, uyanıklık, dikkat gibi temel işlevleri düzenleyen merkezler.
Sıklık ve Yaygınlık
- Acil Servisler: %20-30
- Dahiliye ve Cerrahi Yoğun Bakım: %5-15
- Açık Kalp Ameliyatları: %20-30
- Yanık Üniteleri
- Yaşlılarda daha kolay oluşur (çoklu hastalık, çoklu ilaç kullanımı, ilaçların yavaş atılımı).
- 65 yaş üstü hastaneye başvuranların %15'inde bulunur, yattıktan sonra ek olarak %10'unda gelişir.
Tanı Ölçütleri (DSM-IV)
- Bilinç ve Dikkat: Dikkati odaklama, sürdürme ve kaydırma yetisinde azalma ile birlikte bilinç bozukluğu.
- Bilişsel Değişiklik: Algı bozukluğu, bellek bozukluğu, yönelim bozukluğu veya dil bozukluğu.
- Süreç: Kısa sürede (saatler/günler) ortaya çıkar ve gün içinde dalgalanma gösterir.
- Neden: Genel tıbbi bir durumun fizyolojik etkilerine bağlıdır.
Belirtiler ve Bulgular
| Kategori | Belirtiler |
| Genel Görünüm ve Davranış |
• Aldırmaz, ilgisiz dış görünüm, şaşkın ifade.<br> • Özbakım bozulmuştur.<br> • Durgunluk veya hızlanma.<br> • Anlamsız, amaçsız, yineleyici hareketler (örn: yatak çarşafıyla oynama).
|
| Konuşma ve İlişki Kurma |
• Konuşma çok bozulur, ilişki kurmak zordur.<br> • Konuşma bağlantısızdır.<br> • Dizatrik: Kekemelik, pepemelik gibi artikülasyon bozukluğu.<br> • Hasta hiç konuşmayabilir.
|
| Duygulanım |
• Bunaltı (anksiyete) ve çökkünlük (depresyon).<br> • Panik düzeyinde felaket bunaltısı (Catastrophic Anxiety).<br> • Uygunsuz neşe, coşku, sinirlilik veya öfke.
|
| Bilişsel Yetiler |
Yönelim (Oryantasyon): Yere, zamana, kişiye yönelim ileri derecede bozuktur. <br> • Geceleri artar.<br> • Bozulma Sırası: 1) Zaman, 2) Yer, 3) Kişi.<br> • Kendine yönelim en az bozulanıdır.<br><br> Bilinç:<br> • Dış uyaranların farkındalığı bozuktur.<br> • Gün içinde dalgalanmalar (Deliryum için tipiktir).<br> • Ağırlaşırsa stupor (uyaranlara yanıtsızlık) ve koma gelişir.<br><br> Dikkat ve Algı: • Dikkat çok dağınıktır, odaklanamaz.<br> • Görme ve dokunma varsanıları (halüsinasyonlar) sıktır (geceleri artar).<br><br> Bellek: Özellikle yakın bellek bozulmuştur.<br><br> Soyut Düşünme: Zayıflar. Neden-sonuç ilişkisi kuramaz. Düşünce somutlaşır.<br><br> Yargılama: Zayıflar. Saldırganlık, uygunsuz cinsel davranışlar görülebilir.
|
| Düşünce Süreci ve İçeriği |
• Düşünce dağınık, belirsiz, abuk sabuktur.<br> • Perseverasyon: Kalıplaşmış, yineleyen tutarsız sözler.<br> • Düşünce akışında hızlanma veya yavaşlama.
|
| Hareket | • Aşırı tedirgin davranışlar.<br> • Aşırı hareketlilik veya durgunluk.<br> • Davranışlar gün içinde dalgalanma gösterir.
|
| Fizik ve Fizyolojik Belirtiler |
• Uyku-uyanıklık düzeni bozulur (gündüz uyuma, gece uyanıklık).<br> • Tremor: Titreme.<br> • Ataksi: Kas eşgüdümünün (koordinasyon) olmaması.<br> • Taşikardi: Hızlı kalp atışı.<br> • Ateş, terleme, kan basıncında yükselme.<br> • İnkontinans: İdrar ve/veya dışkı tutamama.
|
Oluş Nedenleri
- Beyinle İlgili: Kafa travmaları, tümörler, enfeksiyonlar (menenjit), damar hastalıkları, epilepsi, zehirlenmeler, madde kesilmesi (alkol).
- Metabolik: Karaciğer/böbrek yetmezliği (hepatik/üremik ensefalopati), sıvı-elektrolit dengesizliği, vitamin eksikliği (Tiamin), oksijensizlik (anoksi).
- Endokrin: Diyabet, tiroid hastalıkları.
- Sistemik Enfeksiyonlar: Sepsis, tifo, sıtma, AIDS.
- Diğer: Yüksek ateş, güneş çarpması, aşırı uyaran yoksunluğu veya fazlalığı.
Gidiş ve Sağaltım
- Gidiş: Genellikle geçici bir durumdur. Birkaç saatten birkaç haftaya kadar sürer. Altta yatan neden tedavi edilince düzelir.
- Sağaltım İlkeleri:
- Oluş nedenine yönelik tedavi hemen başlatılmalıdır.
- Hasta sakin, aydınlık, az uyaranlı bir odada tutulmalıdır.
- Hasta tespit edilmemeli, odasının kapısı kapatılmamalıdır.
- İlgili uzmanlarla işbirliği (konsültasyon) sağlanmalıdır.
Hemşirelik Sorumlulukları
- Temel fizyolojik gereksinimleri karşılamak.
- Güvenli bir çevre oluşturmak (uyaranları azaltmak, odaya saat/takvim koymak).
- Rutinleri (günlük düzen, hemşire) değiştirmemeye özen göstermek.
- Hastayı halüsinasyonları nedeniyle kendine ve çevresine zarar vermemesi için yakından gözlemlemek.
- Sakinleşmesi için zaman tanıyarak, kısa ve net cümlelerle iletişim kurmak.
- Aile ile işbirliği yaparak eğitim vermek.
--------------------------------------------------------------------------------
II. DEMANS (BUNAMA)
Tanım ve Özellikler
- Beyin dokusunun yıkılması, yozlaşması veya zedelenmesine bağlı, çok çeşitli etkenlerle ortaya çıkan bir sendromdur.
- Ağır, süreğen ve ilerleyici bir yetersizlik durumudur.
- Bozulan Alanlar:
- Bellek
- Soyut düşünme
- Yargılama
- Seyir: Yavaş ve sinsi başlar, gittikçe ağırlaşan bir seyir izler.
Sıklık ve Yaygınlık
- Yaş ilerledikçe riski artar.
- Kadınlarda erkeklere oranla daha fazladır.
- ABD'de 65 yaş üzeri nüfusun %5'inde ağır, %10'unda hafif demans görülür.
Tanı Kriterleri (DSM-IV)
- Bellek bozukluğu (zorunlu).
- Aşağıdakilerden en az biri:
- Afazi: Dil bozukluğu.
- Apraksi: Motor işlevler normalken, motor etkinlikleri (örn: diş fırçalama) yapamama.
- Agnozi: Duyu işlevleri normalken nesneleri tanıyamama (örn: kalemi tanıyamama).
- Yönetsel İşlevlerde Bozukluk: Tasarlama, organize etme, soyutlama gibi becerilerde bozulma.
Belirtiler ve Bulgular
| Kategori | Belirtiler |
| Genel Görünüm ve Davranış | • Aldırmaz, ilgisiz, savruk olabilir.<br>• Temizlik ve giyim titizliğini kaybedebilir.<br>• Durgunluk veya taşkınlık görülebilir. |
| Konuşma ve İlişki Kurma | • Konuşma ağır, yavaş ve duraklamalıdır.<br>• Disfazi: Sözcükleri bir araya getirememeye bağlı eksik konuşma.<br>• "O", "şey" gibi sözcükleri sık kullanır.<br>• Aynı konu veya sözcükleri yineleyebilir, bu nedenle ilişki kurmak zordur. |
| Duygulanım | • Bunaltı (Anksiyete): Unutkanlık ve yargılama bozukluğu nedeniyle panik düzeyinde korkuya kapılabilir.<br>• Çökkünlük (Depresyon): Sık görülür. Zevk alamama (anhedoni) olabilir.<br>• Coşku ve Taşkınlık: İkincil mani şeklinde görülebilir (çok para harcama, neşelilik).<br>• Apati: Durgunluk, ilgisizlik, kayıtsızlık hali. |
| Bilişsel Yetiler | Yönelim (Oryantasyon): Ağır demanslarda bozulur. Özellikle yeni çevrelerde ve geceleri artar.<br><br>Bilinç: Açıktır. (Deliryumdan önemli bir fark).<br><br>Dikkat ve Algı: Dikkat dağınıktır. Görsel (%13) ve işitsel (%10) varsanılar görülebilir.<br><br>Bellek:<br> • Yaygın bozukluk vardır.<br> • Önce anlık ve yakın bellek bozulur (birkaç dakika önce söylediğini unutma, tekrar sorma).<br> • Eski anıları (gençlik anıları) anlatma eğilimi olabilir.<br> • İlerlemiş durumlarda uzak bellek de bozulur.<br><br>Soyut Düşünme: Zayıflar. Atasözlerini, şakaları kavrayamaz.<br><br>Yargılama: Zayıflar. Denetimsiz, uygunsuz saldırgan veya cinsel davranışlar gösterebilir. Sosyal kurallara aldırmaz. |
| Düşünce Süreci ve İçeriği | • Düşünce fakirleşmiştir.<br>• Çağrışımlar kopuk ve dağınık olabilir.<br>• Perseverasyon: Sözleri veya hareketleri sık sık, kalıplaşmış biçimde yineleme.<br>• İçerikte kıskançlık ve kötülük görme (perseküsyon) sanrıları sık görülür. |
| Fizik ve Fizyolojik Belirtiler | • Uyku bozukluğu (uykusuzluk veya aşırı uyuma).<br>• İştah değişiklikleri (azalma veya artma).<br>• İdrar ve dışkı kaçırma önemli bir sorundur.<br>• Gatizm: Dışkısını yeme veya etrafa sürme (iyi bakım verilmeyen, açlık dürtüsü kaybolmamış hastalarda). |
| Kişilik Değişimi | • Ağır kişilik değişiklikleri olur.<br>• Eski kişilik özellikleri aşırı abartılabilir veya tam tersine dönebilir. |
Demans Evreleri
- 1. EVRE (Hafif):
- Yakın geçmişe ait bellek kaybı.
- Zaman ve mekan yöneliminde hafif bozulma (disoryantasyon).
- Kelime bulma güçlüğü, inisiyatif kaybı.
- 2. EVRE (Orta):
- Belirgin bellek sorunları (aile üyelerini unutma).
- Kendine yeterliğin azalması (giyinme, yıkanmada yardım ihtiyacı).
- Çevrede kaybolma, konuşma bozukluğunda artış.
- Halüsinasyonlar.
- 3. EVRE (Ağır):
- Tam bağımlılık.
- Beslenme ve yürüme güçlüğü (yatağa bağımlı olabilir).
- Aile üyelerini tanıyamama.
- İdrar ve/veya gaita kaçırma.
- Belirgin davranış bozuklukları.
Oluş Nedenleri
- Beyinde Yozlaşma: Alzheimer, Parkinson, Huntington Koresi.
- Damarsal (Vasküler): Beyinde çoklu damar tıkanıklıkları (multiinfarkt).
- Metabolik/Endokrin: Karaciğer/böbrek yetmezliği, tiroid hastalıkları, hipoksi.
- Beyinde Yer Tutan Hastalıklar: Tümörler, subdural hematom, anevrizma.
- Diğer: Kafa travmaları, epilepsi, enfeksiyonlar (Sifiliz, AIDS), zehirlenmeler (alkol, ağır metaller), normal basınçlı hidrosefali.
Sağaltım ve Bakım
- Sağaltım İlkeleri:
- Oluş nedenine göre tedavi hemen başlatılmalıdır.
- Bakım ve sağaltım kendi tanıdık çevrelerinde olmalıdır.
- Hastanede bir yakınının bulunması yararlıdır.
- Aşırı uyarandan kaçınılmalı, hasta yalnız bırakılmamalıdır.
- Fiziksel ve sosyal etkinlikler (egzersiz, uğraşlar) yararlıdır.
- Günlük yaşamında olabildiğince bağımsız olması desteklenmelidir.
- Bakım veren ailelere eğitim ve destek çok önemlidir.
- Hemşirelik Sorumlulukları:
- Güvenli bir çevre oluşturmak.
- İletişimde nazik, güler yüzlü, sakin ve sabırlı olmak.
- Hastaya bir erişkin gibi davranmak.
- "Niçin?" sorusunu sormaktan kaçınmak (başarısızlık hissi yaratabilir).
- Basit seçimler yapmasına olanak sağlamak.
- Uygulanabilir rutinler oluşturmak.
- İletişimde basit, kısa (5-6 sözcük) cümleler kurmak ve gerekirse tekrarlamak.
- Görsel ipuçları kullanmak.
--------------------------------------------------------------------------------
Deliryum ve Demans Ayırıcı Tanısı
| Özellik | Deliryum | Demans |
| Başlangıç | Akut (ani) | Kronik (sinsi) |
| Süre | Saatler - günler | Aylar - yıllar |
| Bilinç | Dalgalanma gösterir (fluktuasyon) | Açık, sabit |
| Duygudurum | Korku, ajitasyon | Apatik (ilgisiz) |
| Halüsinasyon | Erken dönemde | Orta / ileri evrede |
| Geri Dönüş | Geri döndürülebilir | Geri döndürülemez |
| Temel Bozukluk | Konsantrasyon güçlüğü, sersemlik | Afazi, agnozi, apraksi, amnezi |
| Oryantasyon | Erken dönemde bozulur | Geç dönemde bozulur |