Online Notepad

Bipolar Bozukluğa Giriş

Bipolar bozukluklar, bireyin duygudurumunda derin depresyondan aşırı öforiye (maniye) kadar değişen dalgalanmalarla seyreden kronik bir hastalıktır. Yaşam boyu yineleme (epizodlar) ve yatışma (remisyonlar) dönemleri ile karakterizedir.

• Depresif Dönem: Majör depresyon ile uyumlu belirtiler görülür.
• Manik Dönem: Aşırı neşe, bazen öfke ve coşkulu bir duygudurum içinde düşünce, konuşma ve hareketlerde hızlanma görülür.

Önemli Not: Bipolar bozuklukta intihar riski, normal popülasyona göre 25 kat daha fazladır.

Epidemiyoloji

Bipolar Bozukluğun Etiyolojisi (Nedenleri)

Bozukluğun gelişiminde hem biyolojik hem de psikososyal faktörler rol oynar.

Biyolojik Faktörler

Psikososyal Faktörler

Biyolojik yatkınlığı olan kişilerde tetikleyici rol oynayabilirler. Özellikle ilk duygudurum dönemi genellikle önemli bir yaşam olayı tarafından tetiklenir.

• İnanç Sistemleri: Kendilik ve dünya hakkında yanlış inançlar, özellikle "en mükemmel olabilirim" gibi yüksek hedeflere ulaşma inançları hastalığı tetikleyebilir.
• Stresli Yaşam Olayları:
  • Önemli ekonomik sorunlar
  • Aile bunalımları ve iş yaşamındaki sıkıntılar
  • İş kaybı, emeklilik
  • Beden sağlığının bozulması
  • Onur kırıcı, benliği örseleyen durumlar
• Stresin Etkisi: Strese neden olan olaylar, zamanla yeni epizodların görülme ihtimalini ve sıklığını artırır.

Bipolar Bozukluğun Sınıflandırılması (DSM-5)

Epizodların Tanı Kriterleri ve Belirtileri

Manik Epizod (Bipolar I için Zorunlu)

En az bir hafta süren (veya hastaneye yatmayı gerektiren), kabarmış, taşkın ya da çabuk kızan bir duygudurum ile birlikte amaca yönelik etkinlikte ve içsel güçte belirgin bir artışın olduğu dönemdir. Bu dönemde aşağıdaki belirtilerden en az üçü (duygudurum çabuk kızansa dördü) görülür:

1. Benlik saygısında abartılı artış, büyüklük düşünceleri ("Atatürk'üm", "Bana kurşun işlemez").
2. Uyku gereksiniminde azalma (günlerce uyumama).
3. Her zamankinden daha konuşkan olma, basınçlı konuşma (logore).
4. Düşünce uçuşması (fikirlerin birbiriyle yarışması).
5. Dikkat dağınıklığı (distraktibilite).
6. Amaca yönelik etkinlikte artma veya psikomotor ajitasyon (yerinde duramama).
7. Kötü sonuçlar doğurabilecek etkinliklere aşırı katılma (aşırı para harcama, riskli cinsel davranışlar, düşüncesiz iş yatırımları).

Manik Epizodun Belirgin Özellikleri:

Hipomanik Epizod (Bipolar II için Zorunlu)

Maninin daha az şiddetli şeklidir. En az dört ardışık gün sürer. Belirtiler manik epizod ile aynıdır ancak işlevsellikte belirgin bir bozulmaya veya hastaneye yatışı gerektirecek ciddiyete ulaşmaz. Psikotik özellikler yoktur.

• Kişi kendini enerjik, üretken ve mutlu hisseder.
• İşlevsellikteki değişiklik başkaları tarafından gözlemlenebilir.
• Tedavi edilmediğinde manik ya da depresif bir döneme ilerleyebilir. Kişinin yaratıcılığının artması nedeniyle tedavi arayışına girmeyebilir.

Gidiş ve Sonlanım (Prognoz)

Tedavi Yöntemleri

İlaç Tedavisi: Lityum ve Alternatifleri

Lityum (Lithuril): En etkili antimanik ajandır. Manik hastaların %85'inde 8-10 günde düzelme sağlar. Epizodları önlemek için uzun yıllar kullanılması gerekir.

• Uygulama ve İzlem: Ağızdan (PO) alınır, böbreklerden atılır. Kullanımı sırasında kan lityum düzeyinin düzenli kontrolü zorunludur. Yılda bir kez tiroid ve böbrek işlevleri kontrol edilmelidir.
• Kan Düzeyleri:
  • Terapötik (Tedavi Edici) Düzey: 0.4 - 1.2 mmol/L
  • Toksik (Zehirleyici) Düzey: 1.5 mmol/L üzerinde toksisite başlar. 3 mmol/L üzerinde koma ve ölüm riski vardır. Serum düzeyi 2 mmol/L'yi geçmemelidir.
• Lityum Zehirlenmesi: Antidotu yoktur; tek tedavi ilacı kesmektir.
  • Erken Belirtiler: Sersemlik, bulantı, kusma, şiddetli ishal, kas zayıflığı, koordinasyon bozukluğu.
  • İleri Belirtiler: Konuşmada bozulma, kas spazmları, konvülsiyon.
• Alternatifler: Lityuma yanıt vermeyen veya kullanamayan hastalar için Karbamazepin (Tegretol) ve Valproik Asit (Depakin) kullanılır.

Diğer Tedaviler

• EKT (Elektrokonvülsif Terapi): Özellikle yemeyen, içmeyen, dehidratasyon riski olan veya saldırgan hastalarda etkilidir. Genellikle 6-8 seans uygulanır.
• Psikoterapi ve Psikoeğitim: Hastanın ve ailenin hastalık hakkında bilgilenmesi, belirtilerle baş etme becerilerinin geliştirilmesi, tedaviye uyumun artırılması ve sosyal işlevselliğin iyileştirilmesi hedeflenir.

Manik Hastada Hemşirelik Bakımı

Olası Hemşirelik Tanıları

• Kendine ve Çevresine Zarar Verme Riski
• Yaralanma Riski
• Dengesiz beslenme: beden gereksiniminden az
• Uyku düzeninde değişiklik
• Düşünce sürecinde değişiklik
• Sosyal etkileşimde bozulma

Öncelikli Hemşirelik Girişimleri

1. Güvenli ve Terapötik Bir Çevre Oluşturmak:
   • Hastanın kendisine ve başkalarına zarar vermesini önlemek (en önemli öncelik).
   • Çevresel uyaranları en aza indirmek (sakin, sessiz bir ortam).
   • Hastayla sakin, sabırlı ve tutarlı iletişim kurmak; tartışmalardan kaçınmak.
   • Gerektiğinde davranışlara net sınırlar koymak ancak zor kullanmamak.
2. Fiziksel ve Fizyolojik Gereksinimleri Karşılamak:
   • Yeterli beslenme (yüksek kalorili, kolay tüketilebilir yiyecekler) ve bol sıvı alımını sağlamak.
   • Dinlenmesini ve uyumasını desteklemek.
   • Özbakımını yapması için desteklemek ve uygun giyinmesini sağlamak.
   • İlaçların düzenli alınmasını sağlamak ve yan etkileri yakından izlemek.

--------------------------------------------------------------------------------

Örnek Vaka Analizi

Vaka Sunumu

Bay D., 44 yaşında, evli ve yeni emekli olmuş bir elektrik mühendisidir. Emekli olduğu gün, tüm emekli maaşını bir gece kulübünde harcamış ve kavga çıkardığı için polis tarafından hastaneye getirilmiştir. Hastanede yerinde duramama, açık saçık şakalar yapma, aşırı konuşma (konudan konuya atlayarak anlaşılmaz şekilde) ve engellendiğinde öfkelenme gibi davranışlar sergilemektedir.

Eşi, Bay D.'nin son zamanlarda kendisine reçete edilen Lityum'u kullanmadığını, çok çalıştığını, bazen 3 gün hiç uyumadığını, yemek yemediğini ve kendisini aldatmasından korktuğunu belirtmiştir. İlaç kullandığı dönemlerde ise işinde başarılı ve sorumluluk sahibi birisi olduğu öğrenilmiştir.

Tanı: Bipolar I Bozukluk (Mevcut Epizod Manik)

Vakaya Yönelik Öncelikli Hemşirelik Bakımı

Bay D. vakasında en acil ve öncelikli hemşirelik bakımı, "Kendine ve Çevresine Yönelik Zarar Verme Riski" tanısına odaklanmalıdır. Hastanın dürtüsel davranışları (tüm parasını harcaması), saldırganlığı (kavga çıkarması) ve ajitasyonu (yerinde duramama) hem kendisi hem de çevresindekiler için ciddi bir güvenlik riski oluşturmaktadır.

Öncelikli Bakım Planı ve Gerekçeleri:

1. Güvenliğin Sağlanması:
   • Girişim: Hasta, sakin ve uyaranların az olduğu bir ortama alınmalıdır. Kesici, delici veya zarar verici potansiyeli olan eşyalar çevresinden uzaklaştırılmalıdır.
   • Gerekçe: Hastanın dikkati kolayca dağılabilir (distraktibilite) ve çevresel uyaranlar ajitasyonunu artırabilir. Güvenli bir ortam, dürtüsel davranışlardan kaynaklanacak yaralanmaları önler.
2. Davranış Yönetimi ve Sınır Koyma:
   • Girişim: Hastaya sakin, tutarlı ve yargılayıcı olmayan bir yaklaşımla yaklaşılmalıdır. Kabul edilemez davranışlar (örn. laf atma, tehdit) için net ve basit sınırlar konulmalıdır. Örneğin, "Başkalarını rahatsız edecek şekilde konuşmanıza izin veremem." gibi ifadeler kullanılmalıdır. Tartışmaya girilmemelidir.
   • Gerekçe: Manik dönemdeki hasta, sosyal sınırları algılamakta zorlanır. Net ve tutarlı sınırlar, hastaya güvenlik hissi verir ve davranışlarını kontrol etmesine yardımcı olur. Tartışmak, öfkesini ve sanrılarını alevlendirebilir.
3. Fizyolojik İhtiyaçların Karşılanması:
   • Girişim: Hastanın aşırı hareketliliğine bağlı enerji kaybını karşılamak için yüksek kalorili, elde yenebilecek (sandviç, meyve gibi) "parmak yiyecekler" ve bol sıvı sunulmalıdır. Kısa ve sık dinlenme periyotları teşvik edilmelidir.
   • Gerekçe: Hasta, yemek yemeye veya dinlenmeye "vakit bulamadığı" için dehidratasyon ve beslenme yetersizliği riski altındadır. Kolay tüketilebilir gıdalar, oturup yemek yiyemediği zamanlarda bile besin alımını sağlar.
4. İlaç Tedavisinin Uygulanması ve Gözlemi:
   • Girişim: Hekim istemine göre antimanik (örn. Lityum) ve/veya antipsikotik ilaçların uygulanması, hastanın ilacı içtiğinden emin olunması ve olası yan etkilerin (özellikle Lityum toksisitesi) yakından izlenmesi gerekir.
   • Gerekçe: Farmakolojik tedavi, manik epizodun temel biyokimyasal nedenlerini hedef alarak semptomların kontrol altına alınmasında en etkili yöntemdir. Güvenlik, tedavinin ilk adımıdır.