1. KAVRAMLAR
1. Temel Üreme Sağlığı Kavramları Sözlüğü
Ders kapsamında tanımlanan temel kavramlar aşağıda alfabetik ve hiyerarşik bir düzende sunulmuştur:
| Kavram | Tanım ve Klinik Çerçeve |
| Fertilite | Üreme yeteneği, doğurganlık durumu. |
| İnfertilite | Bir yıl boyunca doğum kontrol yöntemi kullanmadan ve düzenli cinsel ilişkiye girmesine rağmen hamile kalamama durumu. Tıbbi, cinsel ve üreme geçmişi veya tanı testleri sonucu başarılı gebelik elde edilememesiyle karakterize bir hastalık veya durumdur. |
| Fekundabilite | Yeterli sperm maruziyeti olan ve hiçbir kontrasepsiyon yöntemi kullanmayan bir kadının, bir menstrual siklus boyunca canlı doğumla sonuçlanan gebelik olasılığıdır. |
| Sterilite | Konsepsiyon (döllenme) veya gebeliğin gerçekleşemediği, çocuk sahibi olmanın mümkün olmadığı durumdur. Bazı kaynaklarda infertilite ile aynı anlamda kullanılır. |
| Subfertilite | Eşlerden birinin ya da ikisinin üreme yeteneğinin (fertilitesinin) azalmasına bağlı olarak çocuk sahibi olamama durumudur. |
| Fekundite | Bir yıldan kısa süre içinde klinik gebelik sonucunun oluşmasıdır. |
2. İnfertilite Sınıflandırması ve Değerlendirme Kriterleri
İnfertilite, hastanın geçmişine ve üreme kapasitesine göre alt kategorilere ayrılmaktadır:
Birincil (Primer) İnfertilite
- Genel Tanım: En az bir yıl süreyle korunmaksızın cinsel ilişkide bulunulduğu halde gebeliğin hiç oluşmaması durumudur.
- Primer Kadın İnfertilitesi: Klinik olarak hiç gebelik tanısı almamış ve infertilite kriterlerini karşılayan kadın.
- Primer Erkek İnfertilitesi: Klinik olarak bir gebelik başlatamamış ve infertilite kriterlerini karşılayan erkek.
İkincil (Sekonder) İnfertilite
- Genel Tanım: Daha önce en az bir kez gebelik oluştuğu halde, son 12 ay içinde korunmaksızın düzenli ilişkiye rağmen tekrar gebe kalınamamasıdır.
- Sekonder Kadın İnfertilitesi: Daha önce klinik bir gebelik başlatmış ancak şu an başlatamayan kadın.
- Sekonder Erkek İnfertilitesi: Daha önce klinik bir gebelik başlatmış ancak şu an başlatamayan erkek.
Açıklanamayan İnfertilite
Kadın tarafında overyan fonksiyon, fallop tüpleri, uterus, serviks ve pelvisin normal olduğu; erkek tarafında ise testis fonksiyonu, genitoüriner anatomi ve ejakülatın normal olduğu durumlarda, yeterli cinsel ilişki sıklığına rağmen gebeliğin oluşmamasıdır.
Klinik Değerlendirme Zamanlaması (ASRM Kriterleri)
- 35 Yaş Altı Kadınlar: 12 aylık korunmasız ilişki sonrası değerlendirme başlatılmalıdır.
- 35 Yaş ve Üzeri Kadınlar: 6 aylık korunmasız ilişki sonrası değerlendirme başlatılmalıdır.
3. Doğurganlık Olasılıkları ve Yaş Faktörü
Fertilite başarısı yaş ve döngü süresiyle doğrudan ilişkilidir:
- Fekundabilite Oranı: Normal bir çift için bir siklus başına canlı doğum olasılığı %20-25 civarındadır.
- En Yüksek Doğurganlık Yaşı: 25 yaş, doğurganlığın zirve yaptığı yaştır.
- Kritik Düşüş Eşiği: Doğurganlık 35 yaşından sonra belirgin şekilde düşmeye başlar.
- Döngüsel Olasılık Kaybı: Fekundabilite oranı yedi siklus sonunda %10'un altına düşer.
- Uzun Dönem Başarısı: Çiftlerin sadece %3'ü 12 siklustan sonraki bir zamanda doğal yollarla gebe kalabilmektedir.
4. Küresel ve Ulusal Fertilite Verileri
Dünya genelinde ve Türkiye'de doğurganlık oranlarında belirgin bir düşüş eğilimi gözlenmektedir.
Dünya Verileri
- Genel Eğilim: 1950'lerden 2023'e kadar kadın başına düşen çocuk sayısı (toplam fertilite hızı) dünya genelinde keskin bir düşüş göstermiştir.
- 2100 Projeksiyonu: Doğurganlık hızının kadın başına 2 çocuğun altına düşeceği öngörülmektedir.
- Ülke Karşılaştırmaları (2023): Afganistan gibi ülkeler yüksek fertilite hızını korurken; Türkiye, Kanada ve Almanya gibi ülkeler "yenilenme düzeyi" olan 2.1'in altında seyretmektedir.
Türkiye Verileri
- İnfertilite Prevalansı: Türkiye'de infertilite görülme sıklığı %8 ile %20 arasında değişmektedir.
- Toplam Fertilite Hızı (2023): Kadın başına düşen canlı doğum sayısı 1.63 olarak kaydedilmiştir.
- Evlenme Yaşındaki Artış: 2001-2025 yılları arasında ortalama ilk evlenme yaşı hem erkeklerde hem kadınlarda yükselmiştir.
- 2025 Verisi: Erkeklerde 28.5, kadınlarda 26.0 yaş (Aradaki fark 2.5 yaş).
- Kaba Evlenme Hızı (2025): Binde 6.43 olarak gerçekleşmiştir.
- En yüksek il: Gaziantep (Binde 7.76)
- En düşük il: Tunceli (Binde 4.18)
- Kaba Boşanma Hızı (2025): Binde 2.26 olarak gerçekleşmiştir.
- En yüksek il: İzmir (Binde 3.28)
- En düşük il: Hakkari (Binde 0.51)
- Kritik Veri: Boşanmaların %34.0'ı evliliğin ilk beş yılı içinde gerçekleşmektedir.
5. Önemli Tespitler ve Yardımcı Üreme Teknikleri (YÜT)
- YÜT'ün Önemi: İnfertilite prevalansının artışıyla birlikte Türkiye'de Yardımcı Üreme Teknikleri (YÜT) giderek yaygınlaşmakta ve sorunların çözümünde kritik bir rol oynamaktadır.
- Demografik Değişim: Yaşam tarzı değişiklikleri ve evlenme yaşının ötelenmesi, fertilite sorunlarının artmasına zemin hazırlamaktadır.
- Mesleki Sorumluluk: İnfertilite hemşireliğinde kavramların doğru öğrenilmesi, klinik süreçlerin ve hasta eğitiminin yönetilmesi açısından temel teşkil eder.