3. KAVRAMLAR
1. Genel Tanı ve Değerlendirme Kavramları
- Anamnez: İnfertilite nedenini ortaya koymak amacıyla çiftin evlilik süresi, korunmasız ilişki süresi, geçmiş gebelik öyküleri, cinsel ilişki sıklığı, mesleki durum ve alışkanlıklarının (sigara, alkol vb.) sorgulandığı detaylı görüşme süreci.
- Fizik Muayene: Kadında jinekolojik gelişim, kıllanma yapısı ve organ pozisyonlarının; erkekte ise penis ve testis yapısının (tümör, varikosel vb.) incelendiği klinik değerlendirme.
- Kriptorşidizm: Testislerin skrotuma (testis torbası) inmemesi durumu; erkek infertilitesi anamnezinde sorgulanan önemli bir unsurdur.
- Hipospadias / Epispadias: Peniste üretra deliğinin normal yerinden farklı (alt veya üstte) konumlanması şeklindeki anatomik bozukluklar.
- Varikosel: Testislerdeki venlerin (toplardamarların) genişlemesi durumu.
- Retrograd Ejekülasyon: Spermin dışarı atılmak yerine mesaneye geri kaçması durumu.
2. Yardımcı Üreme Teknikleri (YÜT) ve Yöntemler
Yardımcı üreme teknikleri, oositin (yumurta hücresi) overden (yumurtalık) doğrudan alındığı yöntemleri kapsayan geniş bir disiplindir.
| Kavram | Kısaltma | Tanım ve Özellikleri |
| İntrauterin İnseminasyon | IUI | Birinci basamak tedavidir. Laboratuvar ortamında hazırlanan spermlerin kateter aracılığı ile doğrudan uterus (rahim) içine enjekte edilmesi işlemidir (Aşılama). |
| İn Vitro Fertilizasyon - Embriyo Transferi | IVF-ET | Oosit ve spermin laboratuvar ortamında bir tüp içinde bir araya getirilerek döllenmenin kendiliğinden olmasının beklenmesi ve oluşan embriyonun uterusa yerleştirilmesi. |
| İntrasitoplazmik Sperm Enjeksiyonu | ICSI | Mikroenjeksiyon yöntemi. Şiddetli erkek faktörü varlığında, tek bir spermin doğrudan oosit içine enjekte edilmesi işlemidir. |
| Gamet İntrafallopian Transfer | GIFT | Alınan oositlerin ve hazırlanan spermlerin, döllenme gerçekleşmeden önce fallop tüplerinin ampulla-istmik bölgesine transfer edilmesi. En az bir tüpün açık olması gerekir. |
| Zigot İntrafallopian Transfer | ZIFT | IVF'den bir gün sonra, döllenmiş yumurtanın (zigot) laparoskopik olarak fallop tüplerine transfer edilmesi. |
| Tubal Embriyo Transferi | TET | Kültürde 24 saatten fazla bekletilen veya dondurulan embriyoların laparoskopi ile tüplere transferi. |
| Oosit Aspirasyonu | OPU | (Oosit Pick Up) Ovülasyon gerçekleşmeden önce yumurtaların cerrahi olarak toplanması işlemi. |
| Ovulasyon İndüksiyonu | OI | Yumurtlamayı uyarmak için uygulanan ilaç tedavisi. |
| Cryopreservation | - | Sperm, over dokusu veya embriyonun ileride kullanılmak üzere dondurularak saklanması. |
| Preimplantasyon Genetik Tanı | PGD | Embriyonun uterusa yerleştirilmeden önce genetik taramadan geçirilmesi. |
3. Cerrahi Yolla Sperm Elde Etme Yöntemleri (ICSI Bağlantılı)
Ejekülatta sperm bulunmadığı durumlarda kullanılan cerrahi tekniklerdir:
- PESA (Perkütan Epididimal Sperm Aspirasyonu): İnce bir iğne ile skrotumdan girilerek epididimisten sperm çekilmesi.
- MESA (Mikro Epididimal Sperm Aspirasyonu): Mikrocerrahi yöntemiyle epididimisten sperm çıkarılması.
- TESE (Testiküler Sperm Ekstraksiyonu): Epididimiste sperm yoksa, testis dokusundan biyopsi (parça) alınarak sperm elde edilmesi.
- TESA (Testiküler Sperm Aspirasyonu): Testislere deriden iğne ile girilerek doğrudan testis dokusundan sperm alınması.
4. Laboratuvar ve Gelişmiş Uygulama Kavramları
- Assisted Hatching (Yardımla Yuvalanma): Blastokist aşamasındaki embriyonun, tutunmayı (implantasyon) kolaylaştırmak için dış zarı olan zona pellisudadan sıyrılmasına yardımcı olan işlem. Anne yaşının ileri olması veya zona kalınlığının fazla olması durumlarında tercih edilir.
- Kontrollü Overyan Hiperstimülasyon: YÜT uygulamalarında çok sayıda yumurta elde etmek için yumurtalıkların ilaçla uyarılması süreci.
- Oligozoospermi: Sperm sayısının normalden az olması durumu.
- Astenozoospermi: Sperm hareketliliğinin (motilite) düşük olması durumu.
- Teratozoospermi: Sperm yapısının (morfoloji) bozuk olması durumu.
- Nekrozoospermi: Ölü sperm hücrelerinin bulunması durumu.
5. Hemşirelik Rolleri ve Sorumlulukları
YÜT sürecinde hemşire, çifti ilk karşılayan ve süreç boyunca en yakın desteği sunan profesyoneldir.
- Tıbbi Bakım Rolü: Kan alma, vajinal USG takibi, hCG enjeksiyonu uygulaması ve işlem hazırlıklarında hekime yardımcı olma gibi klinik görevleri kapsar.
- Danışman ve Hasta Hakları Savunucusu Rolü: Hastanın bireysel deneyimlerini dinleme, empati kurma ve tedavi kararlarına aktif katılımını destekleme rolüdür.
- Koordinatör Rolü: Teknoloji bilgisi, hasta ihtiyaçlarının saptanması ve sağlık hizmetlerinin bir bütün olarak organize edilmesi işlevidir.
- Psikolojik Destek Rolü: Stres, korku ve başarısızlık durumunda gelişebilecek depresyon, üzüntü veya benlik saygısı kaybı gibi duygusal süreçlerin yönetilmesine yardım eder.
- Yönetici Rolü: Ünitedeki hizmet kalitesini artırma ve meslektaş gelişimini sağlama sorumluluğudur.
- Araştırıcı Rolü: YÜT alanındaki güncel gelişmeleri takip etme ve mesleki gelişime katkı sağlayacak araştırmalar yapma rolüdür.