Online Notepad

Ücretsiz Online Not Defteri

13. ENDOKRİN SİSTEM

 

1.0 Endokrin Sisteme Genel Bakış

Bu bölüm, endokrin sistemin temel organlarını ve bu organların hastalıklarının teşhisinde kullanılan yaygın tanı yöntemlerini özetlemektedir.

--------------------------------------------------------------------------------

Endokrin Sistem Organları

Endokrin sistem, vücudun hormonal dengesini düzenleyen başlıca bezlerden oluşur:

  • Hipofiz bezi
  • Tiroid bezi
  • Paratiroid bezler
  • Adrenal bezler
  • Pankreas
  • Overler
  • Testisler

Endokrin Sistem Hastalıklarında Tanı

Hastalıkların teşhisi için çeşitli yöntemler kullanılır:

  • Hasta hikayesi
  • Fizik muayene
  • Laboratuvar bulguları
  • BT (Bilgisayarlı Tomografi)
  • MR (Manyetik Rezonans)
  • USG (Ultrasonografi)

2.0 Hipofiz Bezi Cerrahisi ve Bakımı

Bu bölümde, hipofiz bezi hastalıkları, cerrahi tedavi yöntemleri ve bu süreçte uygulanması gereken hemşirelik bakımı ele alınmaktadır.

--------------------------------------------------------------------------------

Hipofiz Hormonları

Hipofiz bezi, ön ve arka lob olmak üzere iki kısımdan oluşur ve her lob farklı hormonlar salgılar.

  • Arka lob:
    • ADH (Antidiüretik Hormon)
    • Oksitosin
  • Ön lob:
    • FSH (Folikül Stimüle Edici Hormon)
    • LH (Luteinleştirici Hormon)
    • ACTH (Adrenokortikotropik Hormon)
    • Prolaktin
    • TSH (Tiroid Stimüle Edici Hormon)
    • Büyüme hormonu
    • MSH (Melanosit Stimüle Edici Hormon)

Hipofiz Bezi Hastalıkları

  • Hipofiz bezi hastalıkları çoğunlukla ön loba ilişkindir.
  • Arka lob zarar görse bile, hipotalamustan ADH ve oksitosin salgısı devam ettiği için fonksiyon kaybı genellikle belirgin olmaz.

Hipofiz Tümörleri

  • Hipofiz tümörleri genellikle iyi huyludur.
  • Salgı yapma durumuna göre sınıflandırma:
    • Salgı yapan
    • Salgı yapmayan
  • Hücre tipine göre sınıflandırma:
    • Eozinofilik
    • Bazofilik
    • Kromofobik

Hipofiz Tümörlerinin Belirti ve Bulguları

Belirtiler, tümörün hormon salgılama durumuna (sistemik) veya boyutuna (lokal) göre değişir.

  • Sistemik Belirtiler: Aşırı hormon üretimine bağlıdır.
    • Galaktore (anormal süt salgısı)
    • Hipertiroidizm
    • Cushing sendromu
  • Lokal Belirtiler: Bezin büyümesine ve çevre dokulara baskı yapmasına bağlıdır.
    • Kafa içi basınç artışı
    • Görme bozukluğu
    • Baş ağrısı
    • Uykuya eğilim

Tedavi Yöntemleri

  • Radyasyon Tedavisi
  • İlaç Tedavisi
  • Cerrahi Tedavi (Hipofizektomi)

Cerrahi Tedavi: Hipofizektomi

Tümörün çıkarılması için kullanılan farklı cerrahi yaklaşımlar mevcuttur.

  • Frontal ya da subfrontal kraniotomi
  • Transsfenoidal yaklaşım
  • Endoskopik Hipofizektomi: Burundan girilerek yapılan bu yöntem; minimal cerrahi travma yaratması, daha az invaziv olması ve daha geniş bir görüş alanı sağlaması gibi avantajları nedeniyle sıkça tercih edilen, etkin ve güvenilir bir yaklaşımdır.

Preoperatif (Ameliyat Öncesi) Bakım

  • Hastanın nörolojik değerlendirmesi yapılır.
  • Burun yapısı ve sinüsler kontrol edilir.
  • Transsfenoidal girişim planlanıyorsa, hastaya ameliyat sonrası öksürme, hapşırma ve sümkürmeden kaçınması gerektiği öğretilir.
  • Adrenal yetmezliği önlemek amacıyla ameliyat öncesi kortizol verilir.

Postoperatif (Ameliyat Sonrası) Bakım

Ameliyat sonrası dönemde olası komplikasyonların yakından izlenmesi kritik öneme sahiptir.

  • Hedef organ yetmezlikleri: Adrenal yetmezlik ve hipotiroidizm bulguları takip edilir.
  • Diyabetes İnsipidus (DI): Ameliyat sonrası ADH salgısının bozulmasına bağlı olarak gelişebilir.
    • Hemşirelik Odağı: Hastanın aldığı-çıkardığı sıvı takibi ve idrar dansitesi takibi hayati önem taşır. Ciddi dehidratasyon riski vardır.
  • Menenjit riski açısından hasta takip edilir.
  • Ağız kuruluğunu önlemek için sık ağız bakımı uygulanır.
  • Burun tamponları genellikle 2-5. günde çıkarılır ve hasta rinore (Beyin omurilik sıvısının burundan gelmesi) yönünden takip edilir.
  • Hastanın kafa içi basıncını artırabilecek öksürme, hapşırma ve sümkürme gibi eylemlerden kaçınması sağlanır.
  • Taburculuk öncesi hormon ilaçlarının kullanımı konusunda eğitim verilir.

3.0 Tiroid Bezi Cerrahisi ve Bakımı

Bu bölüm, tiroid bezi anatomisi, hastalıkları, cerrahi tedavisi ve hemşirelik bakım süreçlerini özetlemektedir.

--------------------------------------------------------------------------------

Tiroid Bezi ve Hormonları

  • Anatomi: Boynun ön kısmında, larenks ve trakeayı saran, kelebek şeklinde bir bezdir. Sağ ve sol olmak üzere iki lobu ve bu lobları birleştiren bir "istmus"u bulunur.
  • Salgılanan Hormonlar:
    • T3 (Triiyodotironin)
    • T4 (Tiroksin)
    • Kalsitonin
  • Hormon Salınım Durumları:
    • Ötroidi: Tiroid hormon düzeyinin normal olması.
    • Hipertiroidizm: Tiroid hormon düzeyinin fazla olması.
    • Hipotiroidizm: Tiroid hormon düzeyinin düşük olması.

Tiroid Bezi Hastalıkları

  • Guatr
  • Tiroiditis (Tiroid bezi iltihabı)
  • Tümörler

Hipertiroidizm ve Graves Hastalığı

  • Graves Hastalığı: Hipertiroidizm ve bezde büyüme ile karakterize, otoimmün bir hastalıktır. Tetikleyicileri arasında stres, enfeksiyonlar ve ailesel yatkınlık bulunur.
  • Egzoftalmus: Göz küresinin öne doğru büyümesidir ve Graves hastalığının tipik bir bulgusudur.
  • Graves Tedavisi:
    • İlaç tedavisi: Hormon üretimini baskılamak amacıyla antitiroid ilaçlar, iyot ve beta blokerler kullanılır.
    • Radyoaktif iyot tedavisi: Tiroid bezi dokusunu fonksiyonel olarak yok etmek hedeflenir.
    • Cerrahi tedavi: Bez dokusunu fiziksel olarak çıkararak hormon üretimini durdurmak amaçlanır.

Guatr Çeşitleri ve Tedavisi

  • Basit Guatr (Nontoksik):
    • Nedenleri: İyot eksikliği, guatrojen gıdalar (lahana, şalgam, şeftali, çilek, ıspanak) veya bazı ilaçlar.
    • Belirtileri: Genellikle boyunda kitle ile fark edilir. Büyüdüğünde solunum ve yutma güçlüğüne neden olabilir.
    • Tedavisi: İyot preperatları veya cerrahi.
  • Toksik Nodüler Guatr:
    • Nodüler guatrın zamanla toksik hale gelmesiyle (aşırı hormon salgılamasıyla) oluşur.
    • Nedeni tam olarak bilinmemektedir. Hafif hipertiroidizm belirtileri görülür.
    • Tedavisi: Hipertiroidizm tedavisi ve cerrahi.

Tiroid Tümörleri

  • Benign (İyi huylu): Toksik adenom.
  • Malign (Kötü huylu):
    • Papiller adenokarsinom
    • Folliküler adenokarsinom
    • Medullar karsinom
    • Anaplastik karsinom
  • Papiller Adenokarsinom: Tiroid kanserlerinin en sık görülen tipidir. Genellikle 40'lı yaşlarda ortaya çıkar. Metastaz yapmadan önce tedavi edilirse prognozu oldukça iyidir (10 yıl yaşama olasılığı % 80’dir).

Tiroidektomi (Tiroid Ameliyatı)

  • Tiroidektomi Tipleri:
    • Lobektomi: Tek bir lobun çıkarılması.
    • Subtotal tiroidektomi: Her iki lobun ön kısmı çıkarılır.
    • Totale yakın tiroidektomi: Bezun büyük kısmının çıkarılması.
    • Total tiroidektomi: Bezun tamamen çıkarılması.
  • Ameliyat Öncesi Hazırlık:
    • Hastanın ötroidi hale getirilmesi (hormon seviyelerinin normalleştirilmesi).
    • Tirotoksikoz (hormon zehirlenmesi) belirtilerinin kontrol altına alınması.
    • Varsa kardiyovasküler sistem sorunlarının tedavi edilmesi.
  • Ameliyat Sonrası Komplikasyonlar:
    • Solunum yolu obstrüksiyonu (tıkanması)
    • Kanama
    • Tetani
    • Ses kısıklığı
    • Tiroid krizi (tirotoksik kriz)
    • Yara bölgesinde gerginlik
  • Tetani: Kalsiyum düşüklüğüne bağlı kas kasılmasıdır. Ameliyat sırasında paratiroid bezlerin yanlışlıkla alınması veya travmatize olması sonucu gelişir.
    • Hemşirelik Odağı: Hipokalsemi takibi esastır. Trousseau (tansiyon aleti manşonu şişirildiğinde elde kasılma) ve Chvostek (yüz sinirine vurulduğunda dudakta kasılma) bulguları dikkatle izlenmelidir. Olası bir tetani durumu için yatak başında IV kalsiyum glukonat ampulü mutlaka hazır bulundurulmalıdır.

4.0 Paratiroid Bezi Cerrahisi ve Bakımı

Bu bölüm, paratiroid bezi fonksiyonlarını, cerrahi gerektiren durumları ve ilgili hemşirelik bakımını ele almaktadır.

--------------------------------------------------------------------------------

Paratiroid Bezi ve Parathormon

  • Anatomi: Tiroid bezinin arka yüzeyine yerleşmiş, genellikle 4 adet küçük bezdir.
  • Parathormon Fonksiyonu: Vücudun kalsiyum dengesini düzenler.
    • Kalsiyumun kemiklerden kana geçişini artırır.
    • Kalsiyumun gastrointestinal kanaldan emilimini artırır.
    • Kalsiyumun böbreklerden geri emilimini artırarak serum kalsiyum düzeyini yükseltir.
    • Serum fosfor düzeyini ise azaltır.

Paratiroidektomi Öncesi Bakım

  • Bol sıvı alımı sağlanır.
  • Kalsiyumdan kısıtlı diyet uygulanır.
  • Hastanın mobilizasyonu (hareketliliği) teşvik edilir.
  • Konstipasyonu (kabızlığı) önlemek için posalı ve bol sıvılı bir diyet düzenlenir.
  • Mental durum izlenir.
  • Hasta düşme ve kırık gibi kazalardan korunur.
  • Hiperkalsemi krizi yönünden hasta yakından izlenir.
  • Hastaya duygusal destek sağlanır.
  • Digital grubu ilaçlar veriliyorsa toksisite riski açısından dikkatli olunur.

Paratiroidektomi Sonrası Bakım

Bakım, tiroidektomi sonrası bakıma benzer olup hipokalsemi yönetimine odaklanır.

  • Tiroidektomi sonrası genel bakım ilkeleri uygulanır.
  • "Aç kemikler sendromuna" bağlı gelişebilen hipokalsemiye yönelik bakım verilir.
  • Hipokalsemi belirtileri (ekstremitelerde ve yüzde karıncalanma, uyuşma, tetani) yakından izlenir.
  • Hasta solunum depresyonu bulguları yönünden gözlenir.
  • Pansuman kanama açısından kontrol edilir.
  • Kardiyak ve renal fonksiyonlar takip edilir.
  • Kalsiyum ve D vitamini desteği verilir.

Paratiroidektominin Komplikasyonları

  • Hipokalsemi: En sık görülen ve en önemli komplikasyondur.
  • Tiroidektomi komplikasyonları: Kanama, solunum yolu obstrüksiyonu gibi riskler ortaktır.

5.0 Adrenal Bez Cerrahisi ve Bakımı

Bu bölüm, adrenal bezin yapısı, sık görülen hastalıkları (Cushing Sendromu, Feokromasitoma) ve bu hastalıkların cerrahi tedavisi sırasındaki hemşirelik bakımını içerir.

--------------------------------------------------------------------------------

Adrenal Bez ve Hormonları

Her böbreğin üzerinde yer alan adrenal bezler, korteks ve medulla olmak üzere iki kısımdan oluşur.

  • Korteks:
    • Mineralokortikoidler (örn. Aldosteron)
    • Glikokortikoidler (örn. Kortizol)
    • Seks hormonları
  • Medulla:
    • Epinefrin (Adrenalin)
    • Norepinefrin (Noradrenalin)

Cushing Sendromu

Aşırı glikokortikoid (kortizol) üretimi ile karakterize bir durumdur.

  • Nedenleri:
    • Hipofiz tümörüne bağlı aşırı ACTH salgısı.
    • Adrenal korteks tümörleri.
    • Dışarıdan sentetik glikokortikoidlerin aşırı dozda kullanılması.
  • Tedavi:
    • Radyasyon
    • İlaç tedavisi
    • Cerrahi (Hipofizektomi veya Adrenalektomi)
  • Preoperatif Bakım:
    • Enfeksiyon ve kazalara karşı koruyucu önlemler alınır.
    • Ödem ve kilo takibi yapılır.
    • Hiperglisemi yönünden izlem yapılır.
    • Diyet: Proteinden, kalsiyumdan, D vitamininden ve potasyumdan zengin; kalori ve sodyumdan fakir olmalıdır.
    • Hastaya orta derecede aktivite önerilir.
    • Rahatlatıcı ve sakin bir ortam sağlanır.
    • Cilt bütünlüğünü korumak için cilt bakımına özen gösterilir.
    • Hastaya duygusal destek sağlanır.
  • Postoperatif Bakım:
    • Temel Amaçlar: Şokun ve enfeksiyonun önlenmesi.
    • Uygulamalar: Hemoraji ve adrenal yetmezlik bulguları izlenir. Hastalara ömür boyu veya geçici kortikosteroid kullanımı hakkında eğitim verilir.

Feokromasitoma

  • Tanım: Adrenal medullanın kromaffin hücrelerinden kaynaklanan ve aşırı katekolamin (adrenalin, noradrenalin) salgılayan bir tümördür. Genellikle iyi huylu olmakla birlikte (% 10’u maligndir), salgıladığı hormonlar nedeniyle hayatı tehdit edici olabilir. Gebelik ve travma gibi durumlar hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştırabilir.
  • Tedavi: İlaç tedavisi ve cerrahi (Adrenalektomi).
  • Cerrahi Komplikasyonları:
    • Klinik İpucu: En büyük risk, cerrahi sırasındaki tümör manüplasyonudur. Bu durum, kana ani ve masif katekolamin salınımına yol açarak şiddetli hipertansif kriz ve aritmilere neden olabilir. Ameliyat sonrası ise katekolamin düzeyinin aniden düşmesine bağlı hipotansiyon riski yüksektir.
  • Preoperatif Bakım:
    • Temel Amaç: Hipertansiyon ataklarının önlenmesidir.
    • Uygulamalar: Hastanın dinlenmesi ve stresten uzak durması sağlanır, kafein içeren içecekler kısıtlanır ve yaşam bulguları sık takip edilir.
  • Postoperatif Bakım:
    • Başlıca Sorunlar: Hipotansiyon, kanama ve şok.
    • Uygulamalar: IV sıvı replasmanı, kan basıncı takibi, idrar çıkışı izlemi ve kanama kontrolü yapılır.
    • Not: Adrenal medullanın fonksiyonları sempatik sinir sistemi tarafından devralındığı için hastaya dışarıdan katekolamin verilmesine gerek yoktur.

6.0 Diyabetik Hastada Perioperatif Bakım

Diyabetik hastaların ameliyat sürecinde özel riskleri vardır ve bu risklerin yönetimi için dikkatli bir bakım planı gereklidir.

--------------------------------------------------------------------------------

Riskler ve Zorluklar

  • Diyabetik hastalarda makrovasküler/mikrovasküler komplikasyonlar ve enfeksiyona yatkınlık nedeniyle perioperatif morbidite ve mortalite oranları daha yüksektir.
  • Cerrahi girişim hastanın mevcut dengesini bozar:
    • Tedavi düzenine kesinti getirir.
    • Diyetinin ve insülin dozunun değişmesine neden olur.
    • Stres hormonları nedeniyle kan glikoz düzeyini yükseltir.
    • Enfeksiyona yatkınlığını artırır.
  • Cerrahi stresi aşağıdaki metabolik acil durumları tetikleyebilir:
    • Hiperglisemi
    • Ketoasidoz
    • Hipoglisemi

Diyabetik Hastada Preoperatif Bakım

  • Kan glikoz düzeyi normal seviyelere getirilir.
  • Ameliyat sabahın erken saatlerine planlanır.
  • Ameliyat sabahı oral alım durdurulur; gerekiyorsa IV insülin ve dekstroz infüzyonu başlanır.
  • Ameliyattan önceki bir saat içinde kan glikozu mutlaka ölçülür.

Diyabetik Hastada Postoperatif Bakım

  • Hasta oral beslenmeye başlayana kadar IV sıvı ve insülin tedavisine devam edilir.
  • Oral alım başladıktan sonra diyabete uygun beslenme düzeni oluşturulur.
  • Hasta hipoglisemi ve hiperglisemi belirtileri yönünden yakından izlenir.
  • Enfeksiyon riskini artırmamak için zorunlu olmadıkça mesane kateteri takılmaz.
  • Yara bakımında aseptik tekniğe titizlikle uyulur.