Vaka Detayları: Ayşe (29) ve Mehmet (32) çiftinin ilk bebekleri Efe, 30+4 haftalıkken 1450 gram olarak dünyaya gelmiş ve Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitesi'ne (YYBÜ) alınmıştır. Bebek kuvözde, CPAP solunum desteği almaktadır.
Annenin Durumu (Ayşe Hanım): Bebeğine dokunmaktan çekinmekte ve "Ona zarar vermekten korkuyorum" demektedir. Süt sağma konusunda isteksizdir ve kendini yetersiz hissetmektedir. Bebeği ağladığında yoğun kaygı yaşamaktadır.
Babanın Durumu (Mehmet Bey): Ünitede az zaman geçirmekte ve "Zaten makineler bakıyor, benim yapabileceğim bir şey yok" ifadesini kullanmaktadır. Duygularını bastırmaktadır.
Klinik Gözlemler: Ebeveynlerin bebekle göz teması ve sözel iletişimi sınırlıdır. Alt değiştirme gibi bakım uygulamalarına katılmazlar. Kanguru bakımı henüz başlamamıştır.
Sorun Tanımı ve Bağlanma Kavramı
Temel Sorun: Prematüre doğum, YYBÜ ortamı ve ebeveyn kaygısı nedeniyle ebeveyn-bebek bağlanmasında gecikme riski bulunmaktadır.
Güvenli Bağlanma Nedir?: Çocuğun ebeveyniyle kurduğu sağlıklı duygusal ilişkidir. İhtiyaçların tutarlı karşılanmasıyla gelişir ve çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlar. İleride sosyal ilişkileri, stresle başa çıkmayı ve duygusal zekayı olumlu etkiler.
Doğum ve Hormonlar: Doğum sürecinde hipotalamustan salgılanan oksitosin, beta-endorfin gibi hormonlar; hipofiz bezinden salgılanan prolaktin ve ACTH, uterus kasılmalarını ve fetüsün doğum kanalında ilerlemesini sağlar. Bu hormonal döngü, doğum sonrası bağlanma için fizyolojik bir zemin hazırlar.
Düşük Bağlanma Puanı: Erken doğum yapan, doğum sonrası bebeğini kucağına alamayan ve bebeğini emziremeyen annelerin Maternal Bağlanma Ölçeği (MBÖ) puanları daha düşüktür.
Yüksek Bağlanma Puanı: Bebeğinin doğum ağırlığı 2501 gramdan fazla olan ve doğumdan sonra bebeğiyle evde bir süre kalabilen annelerin puanları daha yüksektir.
Öneri: Maternal bağlanmayı desteklemek için anne-bebek etkileşiminin erken dönemde başlatılması ve sürdürülmesi önemlidir.
Hemşirelik Yaklaşımı ve Müdahaleleri
1. Duygusal Destek: Ebeveynlerin suçluluk, korku gibi duygularını ifade etmeleri için güvenli bir ortam sağlanır. Bu duyguların prematüre ebeveynleri için normal olduğu vurgulanır.
2. Bilgilendirme ve Güçlendirme: YYBÜ'deki cihazlar ve alarmlar basit bir dille açıklanır. Bebeğin el açma, yüz ifadesi gibi davranışsal sinyalleri öğretilir.
3. Dokunma ve Temas: Anneye önce kuvöz içinden "sakin dokunma" öğretilir ve temas süresi kademeli olarak artırılır.
4. Kanguru Bakımı: Anne ve babaya kanguru bakımının bağlanma, süt üretimi ve bebeğin fizyolojisine olan olumlu etkileri anlatılır. İlk uygulama hemşire eşliğinde yapılır.
5. Babayı Sürece Katma: Babaya bebeğiyle konuşma, elini tutma gibi roller verilir. Baba-bebek bağlanmasının önemi vurgulanır.
Hemşirelik Tanıları ve Girişimleri
Tanı 1: Etkisiz Ebeveyn-Bebek Bağlanması Riski
İlişkili Faktörler: Prematüre doğum, YYBÜ ortamı, fiziksel temasın kısıtlı olması, yüksek ebeveyn kaygısı.
Girişimler: Anne ve babaya bakımda aktif görevler vererek rolü güçlendirmek, kaygı ve suçluluk duygularını ifade etmelerini teşvik ederek duygusal destek sağlamak.
Beklenen Sonuçlar: Anksiyete düzeyinin azalması, başa çıkma becerisinin artması.
Girişimler: Kaygıyı azaltıcı iletişim kurmak, bilgi eksikliğini gidermek, bakım sürecine kontrollü katılım sağlamak.
YYBÜ'den Eve Geçiş ve Taburculuk
Yenidoğanın Taburculuk Kriterleri:
Spontan solunumu olması
Total oral beslenmesi
Gastrointestinal sorunu olmaması
Vücut ısısının dengede olması
Sıvı-elektrolit dengesizliği olmaması
Ebeveynin Taburculuğa Hazırlık Kriterleri:
Bebeğini besleyebilmesi
Bebeğin öz bakımını karşılayabilmesi
Bebeğin güvenli bakımını sağlama yeterliliği olması
Taburculuk Eğitimi Konuları: Beslenme, ağız bakımı, banyo, giyinme, uyku, tarama programları, bağışıklama ve ev kazalarına karşı güvenlik.
Aile Merkezli Bakım
Senaryo-2 Örneği: Suriyeli, 17 yaşındaki anne Lamia ve eşi Hüseyin'in 32 haftalık prematüre bebeği üzerinden aile merkezli bakımın nasıl geliştirileceği sorgulanır.
Değerlendirme Soruları: Bu aile için hangi eğitimler planlanmalı? Dil problemleri nasıl çözülmeli? Bağlanma nasıl güçlendirilmeli?
Tartışma Soruları
Prematüre doğum ebeveyn-bebek bağlanmasını nasıl etkiler?
Yoğun bakım ortamı bağlanmayı hangi yönlerden zorlaştırır?
Hemşireler bağlanmayı desteklemede hangi rolleri üstlenmelidir?