Online Notepad

Şizofreni ve Psikotik Bozukluklar: Önemli Noktalar ve Tanımlar

Psikotik Bozukluk Kavramı

• Tanım: Temel belirtileri düşünce bozukluğu (sanrı/delusion) ve algı bozukluğu (varsanı/halüsinasyon) olan hastalık durumudur.
• Temel Özellikler:
  • Gerçeği değerlendirme yetisi bozulmuştur.
  • Uyum ve işlev düzeyi ileri derecede etkilenmiştir.
  • Kişi durumunun farkında değildir (iç görü yoksunluğu).
• İstatistikler:
  • İyileşme oranı: %10-60.
  • Türkiye'de yaşam boyu yaygınlığı: %2,6.
  • Psikoz sürekliliği (farklı düzeylerde işlevsellik bozulması): Genel toplumun %25'ini etkiler.

Psikozların Sınıflandırılması

--------------------------------------------------------------------------------

Şizofreni Tarihçesi

• 1860 - Bendict Morel: "Demence Precoce" (erken bunama) terimini kullandı.
• 1871 - Ewold Hecker: "Hebefreni" kavramını tanımladı.
• 1874 - Karl Kahlbaum: "Katatoni" kavramını tanımladı.
• 1896 - Emil Kraepelin: "Dementia Praecox" adıyla negatif ve pozitif belirtileri ayırdı.
• 1911 - Eugen Bleuler: "Schizophrenia" (ruhsal ayrılma/bölünme) terimini ortaya attı ve 4A Belirtisi'ni tanımladı:
  • Assosiasyon: Çağrışım bozukluğu.
  • Affect: Duygulanım bozukluğu.
  • Autizm: İçe kapanma.
  • Ambivalans: Karşıt duyguları aynı anda yaşama.

--------------------------------------------------------------------------------

Epidemiyoloji

• Başlama Yaşı: Ortalama 15-40 yaş arasıdır. Hastaların %90'ı 15-25 yaş grubundadır.
  • Erkeklerde: 15-25 yaş.
  • Kadınlarda: 25-35 yaş.
• Görülme Riski: 15-45 yaş arası popülasyonda %1'dir.
• Yaygınlık: Her toplumda ve sosyoekonomik düzeyde görülür, ancak gelişmiş toplumlardaki düşük sosyoekonomik kesimlerde daha sıktır.
• Türkiye İstatistikleri:
  • Psikiyatri ayaktan başvurularının %7.6'sı.
  • Yataklı servis başvurularının %26.9'u.
• Yaşam Süresi: Genel topluma göre %20 daha kısadır.
• İntihar Riski: Hastaların %50'si intihar girişiminde bulunur; %10-15'i ölümle sonuçlanır.
• Diğer Faktörler:
  • Evlilik oranı toplum ortalamasının altındadır.
  • Ani yaşam olayları tetikleyici olabilir.
  • Göçmenler arasında daha sık görüldüğüne dair yayınlar mevcuttur.

--------------------------------------------------------------------------------

Etiyoloji (Nedenler)

1. Biyolojik Faktörler

Genetik Faktörler

• Aile Riski:
  • Tek ebeveyn hasta ise çocukta risk: %12.5 - 13.8.
  • İki ebeveyn de hasta ise çocukta risk: %35 - 46.
  • Kardeş hasta ise diğerinde risk: %6 - 9.
• İkiz Araştırmaları:
  • Tek yumurta ikizlerinde: %31 - 78.
  • Çift yumurta ikizlerinde: %12 - 28.
• Moleküler Genetik:
  • En ısrarlı bulgu, 5. kromozom üzerindeki bir lokustur.
  • 11, 18, 19 ve X kromozomlarının da ilişkili olabileceği düşünülmektedir.
  • Not: Sorumlu tek bir gen henüz bulunamamıştır.

Nöranatomik Faktörler

• MR Bulguları: Temporal ve frontal korteks bölgelerinde küçülme. Yan ventriküllerde genişleme.
• PET/SPECT Bulguları: Frontal ve temporal bölgelerde kan akımı metabolizmasında bozulma.
• İşitsel Varsanı: Temporal bölgede etkinlik artışı.
• Diğer: Amigdala ve hipokampusta etkinlik artışı.

Biyokimyasal Faktörler

• Çalışmalar nörotransmitterler üzerine odaklanmıştır.
• İlgili Nörotransmitterler:
  • Dopamin
  • Norepinefrin
  • Serotonin
  • Glutamat
  • Gama Amino Bütirik Asit (GABA)

2. Psikolojik Faktörler

• Psikodinamik Görüş: Libido gelişiminin narsistik bir düzeyde saplanması. Stres ile benliğin ilkel düzeye gerilemesi (regresyon). Libidonun nesnelerden çekilip benliğe yatırılması (ikincil narsizm).

3. Çevresel Faktörler

• Aile Varsayımları:
  • Sullivan: Aile içi iletişim ve sosyal faktörlerin önemi.
  • Fromm-Reichman: "Şizofrenik anne" kavramı (aşırı koruyucu veya soğuk anne).
  • Lidz: "Marital schism" (yarılma) kavramı (çatışmalı ebeveynlik).
• Diğer Çevresel Etkenler:
  • Prenatal enfeksiyonlar
  • Beslenme bozuklukları
  • Annede madde kullanımı
  • Yaşam stresörleri
  • Obstetrik komplikasyonlar
  • Erken çocukluk çağı travmaları

--------------------------------------------------------------------------------

Şizofreninin Belirtileri

Genel Görünüm ve Davranış

• Tuhaf görünüm, vurdumduymazlık, ilgisizlik, donukluk.
• Bakımsızlık, dağınıklık.
• Ağır ilgisizlik ve toplumdan geri çekilme.
• Beklenmedik saldırganlık ve ajitasyon.
• Spesifik Davranışlar:
  • Manyerizm: Garip yüz, göz hareketleri.
  • Stereotipi: Kalıplaşmış, yineleyici hareketler.
  • Ekopraksi: Hareketlerin yankılanması, taklit edilmesi.
  • Katatoni: Belli bir durumda donmuş gibi kalma.

Konuşma ve İlişki Kurma

• Spesifik Konuşma Bozuklukları:
  • Ekolali: Konuşmanın yankılanması, tekrar edilmesi.
  • Mutizm: Hiç konuşmama.
  • Neolojizm: Yeni sözcükler uydurma.
  • Sözcük salatası: Abuk sabuk, anlamsız konuşma.
  • Enkoherans: Çağrışım çözüklüğüne bağlı dağınık konuşma.
• Ses tonu tek düze ve duygusuzdur.

Duygulanım

• Künt, düz, uyumsuz ve uygunsuz duygulanım.
• Duyguların dışavurumunda ve tepki vermede yetersizlik.

Algılama

• En önemli algı bozuklukları varsanılar (halüsinasyonlar) ve yanılsamalar (illüzyonlar)'dır.
• En sık işitme varsanıları görülür (emir veren, aşağılayan sesler).
• Somatik, dokunma, koku, tat ve görme varsanıları daha az sıklıktadır.

Düşünce Süreci ve İçeriği

• Çağrışımlarda Kopukluk: Düşünceler arasındaki mantıksal zincir kopmuştur.
• Spesifik Düşünce Bozuklukları:
  • Düşüncede Blok: Düşünce akışında ani durmalar.
  • Klang Çağrışım: Düşüncede anlamdan çok sözcüklerin ahengine kapılma.
  • Regresif Düşünce: Düşüncenin çocuklaşması.
• Sanrılar: Düşünce okunması, düşünce sokulması, düşünce yayınlanması gibi sanrılar görülebilir.

--------------------------------------------------------------------------------

DSM-5'e Göre Şizofreni Tanı Kriterleri

• Kriter A: Bir aylık sürede aşağıdaki belirtilerden en az ikisi bulunur. Bunlardan en az biri (1), (2) ya da (3) olmalıdır.
  1. Sanrılar
  2. Varsanılar
  3. Darmadağın Konuşma
  4. İleri derecede dağınık veya katatonik davranış
  5. Silik (negatif) belirtiler (duygusal katılımda azalma vb.)
• Kriter B: İş, kişilerarası ilişkiler ya da kendine bakım gibi alanlarda işlevsellik düzeyi belirgin olarak düşmüştür.
• Kriter C: Bozukluğun süregiden bulguları en az altı ay sürer.
• Kriter D: Şizoaffektif bozukluk, psikoz özellikli depresyon veya bipolar bozukluk dışlanmalıdır.
• Kriter E: Bozukluk bir maddeye veya başka bir sağlık durumuna bağlı değildir.
• Kriter F: Otizm öyküsü varsa, ek olarak belirgin sanrı veya varsanıların en az bir ay sürmesi gerekir.

--------------------------------------------------------------------------------

Gidiş ve Sonlanım (Prognoz)

--------------------------------------------------------------------------------

Hasta Yaklaşım Stratejileri

Paranoid Hastaya Yaklaşım

• Amaç: Hastanın güven duymasına yardımcı olmak.
• Girişimler:
  • Yanında fısıltıyla konuşmayın, gülmeyin.
  • Hastaya uyarmadan dokunmayın.
  • Yaklaşımınızda tutarlı olun.
  • Göz teması kurun.
  • İlaçları yiyeceklerine gizlice katmayın.
  • Tüm işlemleri önceden açıklayın.

Disorganize (Dağınık) Hastaya Yaklaşım

• Amaç: Davranışlarındaki dağınıklığı düzenlemek ve zarar görmesini önlemek.
• Girişimler:
  • Çevresel uyaranları azaltın.
  • Kısa ve net açıklamalar yapın.
  • Sakin bir çevre sağlayın.
  • Basit aktivitelere katılımını sağlayın.
  • Hijyen gibi temel gereksinimlerini karşılayın.

Sanrısı Olan Hastaya Yaklaşım

• Amaç: Hastanın gerçekliği anlamasını sağlamak.
• Girişimler:
  • Sanrılarını desteklemeyin veya tartışmayın.
  • Sanrının içeriğini değil, altında yatan duyguyu (korku, endişe) tartışın.
  • Aktivitelere katılımını teşvik edin.
  • İletişimde "şu an" üzerinde durun.
  • Gerçekçi düşüncelerine pozitif geri bildirim verin.

Halüsinasyonu Olan Hastaya Yaklaşım

• Amaç: Hastanın gerçekliği anlamasını sağlamak.
• Girişimler:
  • Anksiyeteyi artıran olayları belirleyin.
  • Hastayı güvende hissedene kadar yalnız bırakmayın.
  • Dokunmaktan kaçının.
  • İzlediği TV programlarında seçici olun.
  • Halüsinasyonları nedeniyle yakından takip edin.

--------------------------------------------------------------------------------

Tedavi ve Hemşirelik Bakımı

Tedavi

• İlaç Tedavisi: Antipsikotikler.
• Psikososyal Tedaviler: Davranış, aile, grup, bireysel terapiler ve rehabilitasyon.

Hemşirelik Bakımı

• Olası Hemşirelik Tanıları:
  • Düşünce sürecinde bozulma
  • Duyusal algılamada bozulma
  • Kendisine ve çevresine zarar verme riski
  • Sosyal etkileşimde bozulma
  • Öz bakım eksikliği
• Tedavi Edici İlişki Kuralları:
  • Sakin Olun: Anksiyete bulaşıcıdır.
  • Kabul Edin: Hastayı olduğu gibi kabul edin, ancak tüm davranışlarını değil.
  • Sözleri Tutun: Güven oluşturur.
  • Tutarlı Olun: Güven oluşturur.
  • Dürüst Olun: Güven oluşturur.
  • Sanrıları Pekiştirmeyin: Gerçeği basit bir dille ifade edin.
  • Oryantasyonu Sağlayın: Zamana, yere ve kişiye oryante edin.
  • Haber Vermeden Dokunmayın: Dokunma, tehdit olarak algılanabilir.
  • Olumlu Davranışları Pekiştirin: Olumlu davranışların artmasını sağlar.