YÜKSELİŞ GENEL ÖZET
📌 Yükselme Dönemi (Dünya Gücü Osmanlı) Genel Çerçevesi
Başlangıç: 1453 İstanbul'un Fethi.
Bitiş: 1595 III. Murad'ın ölümü (Eski müfredatta 1579 Sokullu'nun ölümü kabul edilirdi, güncel MEB kitapları 1595'i baz alır).
Genel Özellik: Devlet imparatorluğa dönüşmüş, sınırları üç kıtaya yayılmış ve Karadeniz ile Akdeniz birer Türk gölü haline gelmiştir.
👑 1. Fatih Sultan Mehmed (II. Mehmed) Dönemi (1451-1481)
Eğitime ve bilime çok önem veren, çok sayıda sefere (bizzat 25 sefere) katılan padişahtır.
İstanbul'un Fethi (1453)
Nedenleri: Bizans'ın Anadolu beyliklerini kışkırtması, Boğazlara hakim olma isteği, Hz. Muhammed'in hadisi.
Hazırlıklar: Şahi topları döküldü, Rumeli (Boğazkesen) Hisarı yapıldı, 400 parçalık donanma oluşturuldu.
Sonuçları: Doğu Roma (Bizans) yıkıldı. Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ başladı. Osmanlı toprak bütünlüğü sağlandı. Başkent İstanbul oldu.
Anadolu ve Karadeniz Gelişmeleri
Amasra (1459): Cenevizlilerden alındı.
Sinop (1461): Candaroğullarından alındı.
Trabzon (1461): Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verildi.
Kırım (1475): Alındı. Önemi: Karadeniz Türk gölü haline geldi, İpek Yolu'nun denetimi sağlandı.
Otlukbeli Savaşı (1473): Akkoyunlu Devleti (Uzun Hasan) mağlup edildi, Doğu Anadolu güvenceye alındı.
Balkan Gelişmeleri
Sırbistan (Belgrad hariç), Mora Yarımadası, Eflak, Boğdan, Bosna, Hersek ve Arnavutluk fethedildi.
Devlet Teşkilatı ve Kültür
Kanunname-i Ali Osman: İlk Osmanlı yazılı kanunlarıdır. Kardeş katli, cülus bahşişi ve müsadere sistemi yasallaştı.
Topkapı Sarayı: İnşa edildi ve devletin yeni yönetim merkezi oldu.
Sahn-ı Seman Medreseleri: Dönemin en üst düzey üniversitesi açıldı.
İlk altın para (Sultani) basıldı.
👑 2. II. Bayezid Dönemi (1481-1512)
İç karışıklıklar nedeniyle "Yükselme Dönemi içinde Duraklama" yaşanmıştır. Sofu/dindar padişah olarak bilinir.
Cem Sultan Olayı: Kardeşi Cem Sultan taht kavgasına girdi. Önce Memlüklere, sonra Rodos Şövalyelerine, en son Papalığa sığındı. İç sorunken dış sorun haline geldi. Bu yüzden Batı fetihleri durdu.
Şahkulu İsyanı (1511): Safevi Devleti'nin (Şii) kışkırtmasıyla Anadolu'da çıkan büyük bir isyandır. Zorlukla bastırıldı.
Endülüs'e Yardım: İspanya'da zulüm gören Müslüman ve Yahudilere donanma (Kemal Reis) gönderilerek kurtarıldı.
👑 3. Yavuz Sultan Selim (I. Selim) Dönemi (1512-1520)
8 yıla 80 yıllık iş sığdırmış, sadece Doğu'ya sefer yapmıştır. Hazineyi en çok dolduran padişahtır.
Çaldıran Savaşı (1514): Safevi Devleti (Şah İsmail) yenildi. Doğu Anadolu'daki Şii tehlikesi (geçici olarak) önlendi.
Turnadağ Savaşı (1515): Dulkadiroğulları Beyliği yıkıldı. Önemi: Anadolu Türk Siyasi Birliği kesin olarak sağlandı.
Mısır Seferleri (1516 Mercidabık - 1517 Ridaniye): Memlük Devleti yıkıldı.
Sonuçları: Suriye, Filistin, Hicaz ve Mısır fethedildi.
Halifelik Osmanlı'ya (Yavuz'a) geçti (Teokratik yapı güçlendi).
Baharat Yolu'nun denetimi Osmanlı'ya geçti.
Kutsal emanetler İstanbul'a getirildi.
👑 4. Kanuni Sultan Süleyman (I. Süleyman) Dönemi (1520-1566)
En uzun süre tahtta kalan (46 yıl) ve en çok sefere çıkan padişahtır. Avrupa'da "Muhteşem" veya "Büyük", bizde adaletinden dolayı "Kanuni" denir.
İç İsyanlar
Canberdi Gazali, Ahmet Paşa (Mısır'da/Memlükleri diriltmek veya sadrazam olamama tepkisi).
Baba Zünnun, Kalender Çelebi (Anadolu'da dini/ekonomik).
Batı'daki Gelişmeler
Belgrad'ın Fethi (1521): Avrupa seferleri için çok önemli bir üs oldu.
Mohaç Meydan Savaşı (1526): Macaristan ordusu 2 saatte yok edildi. Dünyanın en kısa süren meydan savaşıdır.
I. Viyana Kuşatması (1529): Kış şartları ve ağır topların götürülmemesi nedeniyle alınamadı.
İstanbul (İbrahim Paşa) Antlaşması (1533): Avusturya arşidükü, Osmanlı sadrazamına denk sayıldı. Önemi: Avrupa'da siyasi üstünlük Osmanlı'ya geçti.
Zigetvar Seferi (1566): Kanuni'nin son seferidir.
Doğu'daki Gelişmeler
Amasya Antlaşması (1555): İran (Safeviler) ile imzalanan ilk resmi antlaşmadır. Bağdat, Karabağ, Revan Osmanlı'da kaldı.
Denizlerdeki Gelişmeler
Rodos'un Fethi (1522): Akdeniz güvenliği için alındı.
Preveze Deniz Savaşı (1538): Haçlı donanması (Andrea Doria) Barbaros Hayreddin Paşa tarafından yenildi. Önemi: Akdeniz kesin olarak Türk gölü oldu.
Hint Deniz Seferleri: Portekizlileri Hindistan'dan çıkarmak için yapıldı fakat Osmanlı donanmasının okyanusa dayanıklı olmaması ve padişahların bu seferlere gereken önemi vermemesi yüzünden başarısız olundu.
(Ek Sınav Notu: Klasik kaynaklarda "Kapitülasyonlar ilk kez Kanuni döneminde Fransa'ya verildi" dense de güncel MEB verilerine göre 1569'da II. Selim/Sokullu döneminde resmileşmiştir. Testlerde şıklara göre dikkat et.)
👑 5. Sokullu Mehmed Paşa Dönemi (II. Selim ve III. Murad)
Kanuni'nin son yılları, II. Selim ve III. Murad dönemlerinde sadrazamlık yapmış, bu döneme damgasını vurmuştur.
Sakız Adası ve Kıbrıs'ın Fethi (1571): Kıbrıs'ın alınmasıyla Doğu Akdeniz güvenliği tamamen sağlandı.
İnebahtı Deniz Savaşı (1571): Kıbrıs'ın alınmasına tepki gösteren Haçlılar Osmanlı donanmasını yaktı (Osmanlı'nın denizlerdeki ilk büyük yenilgisi).
Vadiü's-Seyl Savaşı (1578): Fas himaye altına alındı. Portekizliler yenildi.
Kanal Projeleri (Sınavlarda Sık Çıkar):
Don-Volga Kanalı Projesi: Rusların güneye inmesini engellemek, Orta Asya Türkleri ile birleşmek, İran'ı kuzeyden sıkıştırmak ve İpek Yolu'nu canlandırmak için. (Başarısız oldu).
Süveyş Kanalı Projesi: Akdeniz ile Kızıldeniz'i birleştirip Baharat Yolu'nu tekrar canlandırmak için planlandı (Hayata geçirilemedi, 1869'da İngiliz/Fransızlar açtı).
Marmara-Karadeniz Projesi: İstanbul Boğazı'na alternatif bir su yolu oluşturmak için tasarlandı (Başarısız oldu).