Online Notepad

Temel Kavramlar

• Bağımlılık: Bir konuda desteklenmek için bir şeye veya birisine bağlı olmak (Örn: Sigara, Alkol, Anne). Tıbbi olarak ise, zarar verici sonuçlarına rağmen zorlantılı bir şekilde madde arama ve kullanma ile karakterize, süreğen ve tekrarlayıcı bir beyin hastalığıdır.
• Fizyolojik Bağımlılık: Bedenin fiziksel olarak maddeyi istemesidir. Madde alımına bağlı olarak vücutta fizyolojik ve biyokimyasal değişiklikler oluşur. Yoksunluk belirtileri ortaya çıkar.
• Psikolojik Bağımlılık: Bireyin maddeyi almak için güçlü bir istek duyması ve bu isteğe karşı koyamamasıdır. Madde bulunamadığında endişe yaşanır.
• Tolerans: İstenen etkiye ulaşmak için gittikçe artan miktarlarda maddeye gereksinim duyma veya aynı dozun sürekli alınması halinde etkinin giderek azalmasıdır.

Madde Kullanımının Yol Açtığı Durumlar

• Entoksikasyon (Zehirlenme): Maddenin merkezi sinir sistemi (MSS) üzerindeki etkisine bağlı olarak, tüketim sırasında veya hemen sonrasında ortaya çıkan uygunsuz davranışsal ya da psikolojik değişikliklerin olduğu durum.
• Yoksunluk: Madde alımı azaltıldığında ya da kesildiğinde ortaya çıkan belirtilerdir.
  • Fizyolojik Yoksunluk Belirtileri: Yorgunluk, uykusuzluk, ağrı.
  • Psikolojik Yoksunluk Belirtileri: Anhedoni (zevk alamama), anksiyete, disfori (huzursuzluk).
• Maddenin Yol Açtığı Ruhsal Bozukluklar: Psikoz, iki uçlu bozukluklar, depresyon, kaygı bozuklukları, uyku bozuklukları.

Epidemiyoloji ve Nedenler (Etiyoloji)

• Epidemiyoloji (TUBİM 2014 Raporu):
  • 15-64 yaş aralığı: Maddeyi en az bir kez deneyenlerin oranı %2.7.
  • 15-16 yaş aralığı: Maddeyi en az bir kez deneyenlerin oranı %1.5.
• Etiyoloji (Nedenler):
  • Biyolojik: Genetik, Nöranatomik, Biyokimyasal faktörler.
  • Psikolojik: Oral döneme saplantı, düşük benlik saygısı, düşük akademik başarı.
  • Çevresel: Göçmen olmak, ailenin tutumu, kültürel değişim, suç işlemiş olma.

Risk ve Koruyucu Faktörler

DSM-5'e Göre Madde Kullanım Bozuklukları

DSM-5, madde kullanım bozukluklarını kullanılan madde türüne göre sınıflandırır. Her kategori genellikle bir "Kullanım Bozukluğu", "Entoksikasyon" ve "Yoksunluk" durumu içerir.

• Alkol
• Kenevir (Kannabis)
• Halisünojen (Varsandıran): Fensiklidin, Diğerleri
• Uçucu (İnhalan)
• Opioid
• Dinginleştirici, Uyutucu ya da Kaygı Giderici
• Uyarıcı
• Tütün
• Kafein
• Diğer Maddeler

DSM-5 Tanı Kriterleri Özeti

On iki aylık bir süre içinde, aşağıda listelenen 11 kriterden en az ikisinin görülmesiyle tanı konulur.

1. İstenilenden daha fazla ya da uzun süreli kullanım.
2. Bırakmak için başarısız çabalar.
3. Maddeyi bulmak, kullanmak veya etkilerinden kurtulmak için çok zaman harcama.
4. Maddeyi kullanmak için yoğun istek (aşerme).
5. Sorumlulukları (iş, okul, ev) yerine getirememe.
6. Sosyal sorunlara rağmen kullanıma devam etme.
7. Önemli sosyal ve mesleki etkinlikleri bırakma veya azaltma.
8. Tehlikeli durumlarda tekrarlayıcı kullanım.
9. Fiziksel veya ruhsal sorunlara rağmen kullanıma devam etme.
10. Tolerans gelişimi (etki azalması veya doz artırma ihtiyacı).
11. Yoksunluk belirtilerinin ortaya çıkması veya bu belirtilerden kaçmak için madde kullanma.

Bağımlılık Nedenleri ve Döngüsü

• Başlama Nedenleri:
  • "Bir kereden bir şey olmaz" düşüncesi.
  • Merak ve korku.
  • Sorunlardan kaçma isteği.
  • Eğlenme amacı.
  • Arkadaş baskısı ("hayır" diyememe).
• Bağımlılık Döngüsü:
  1. "Bir kereden bir şey çıkmaz."
  2. "Ben bağımlı olmam."
  3. "İstersem bırakırım."
  4. "Bu meret bırakılmaz."
  5. "Bırakmak zorundayım."
  6. "Artık bırakacağım."
  7. "Bıraktım, bir daha başlamam."
  8. "Bir daha asla."
  9. "Belki kullanabilirim." (ve döngü başa döner)

Alkol Bağımlılığı

• Belirti ve Bulgular:
  • Genel Görünüm: Öz bakımda yetersizlik, düşkün ve yaşlı görünüm.
  • Konuşma: Geveleyerek konuşma.
  • İlişkiler: Kişilerarası çatışmalar, aile ve arkadaş kaybı.
  • Duygudurum: Duygudurum dalgalanmaları, depresyon, öfke, saldırganlık.
  • Bilişsel Yetiler: Konsantrasyon güçlüğü, bellek bozulması, bilinç kaybı.
  • Fizyolojik İşlevler: Uyku bozukluğu, kadınlarda menstrüel siklus değişiklikleri, erkeklerde libido azalması.
• Alkol Yoksunluğu: Alkol bırakıldığında veya azaltıldığında ortaya çıkan rahatsızlık durumudur.
  • Belirtiler: Eller, dil ve göz kapaklarında titreme; bulantı, kusma; taşikardi, terleme; anksiyete, ajitasyon, uyku bozukluğu, kabuslar.
  • Nöbetler: Genellikle alkol kesimini izleyen ilk 48 saat içinde görülebilir (%3-5).
• Alkol Entoksikasyonu (Zehirlenmesi):
  • Genellikle alınan alkol miktarı ile ilgilidir ve geçici bir durumdur.
  • Kan Alkol Düzeyleri:
    • 200 mg/100 ml (%0.2): Zehirlenme belirtileri başlar.
    • 400-500 mg/100 ml (%0.4-0.5): Bilinç kapanır.
    • 600-800 mg/100 ml (%0.6-0.8): Ölüm gerçekleşir.
• Deliryum Tremens: Sadece alkol bağımlılığında, alkolün kesilmesi veya azaltılmasına bağlı olarak 2-4 gün içinde ortaya çıkan ve 7-10 günde yatışan bir deliryum türüdür.

Alkol Bağımlılığı Tedavisi

1. Tedaviye Yönlendirme: Hastanın istekli olması ve motivasyonunun artırılması önemlidir.
2. Detoksifikasyon (Arındırma): Tıbbi girişimlerin yoğun olduğu evredir. Yoksunluk belirtilerini ortadan kaldırmak amaçlanır ve 1-2 hafta sürer.
   • İlaçlar: Yoksunluk için Benzodiazepinler, arama isteğini azaltmak için Acamprosat, Naltrekson, SSRI'lar kullanılır.
3. Rehabilitasyon: Maddeden arındıktan sonra hastanın normal işlevlere dönmesi ve maddesiz yaşama uyum sağlaması için bilgi ve beceri kazandığı evredir.

• Disulfiram (Antabus):
  • Tanım: Alkol bağımlılığını tedavi etmez, ancak alkol alma isteğini engellemeye yardımcı olan bir ilaçtır.
  • Uyarı: İlaç kullanılırken alkol alınırsa (kolonya, traş losyonu dahil) şiddetli zehirlenme ve hatta ölüm olabilir. Hastadan onam alınmalıdır.

Madde Sınıfları ve Etkileri

İnhalanlar (Uçucular)

• Tanım: Tiner, yapıştırıcılar (UHU), sprey boyalar, deodorantlar gibi solunarak kullanılan maddeler.
• Etkileri: Öfori (coşku), gevşeme, sersemlik, halüsinasyonlar.
• Tanı: Burunda tahriş, konjonktivit ve solunumdaki farklı koku ile konulabilir.
• Doz Aşımı: Bilinç bulanıklığı, kardiyak aritmi, koma ve ölüm (sıklıkla boğulma ile).

Opioidler

• Örnekler: Morfin, Eroin, Kodein.
• Özellikleri: Narkotik etkilidirler ve kısa sürede şiddetli bağımlılık yaparlar.
• Bağımlılık Aşamaları:
  1. Başlangıç (Balayı) Dönemi: Birkaç gün-hafta sürer, doz artırılır.
  2. Opioide Doyma Dönemi: Zevk için değil, krize girmemek için kullanılır.
  3. Kaşeksi Dönemi: Tam entoksikasyon halidir. Depresyon, yaralar, abseler ve septik tablolar görülür.
• Eroin: 1-2 defa kullanılması ile bağımlılık gelişebilir. Vücuda alındığında morfine dönüşür.
• Tedavi: Akut zehirlenmede hava yolu açık tutulur. Yoksunlukta Metadon (Türkiye'de yok), Naloxone ve Naltrexone gibi opiyat antagonistleri kullanılır.

Uyarıcılar

• Örnekler: Kafein, Nikotin, Kokain, Amfetaminler, Ecstasy.
• Kafein: Adrenalin salınımını artırır, kişiyi uyanık tutar. Dopamini harekete geçirerek kısa süreli mutluluk verir.
• Kokain: Sahte enerji, geçici keyif ve güven sağlar. Yüksek düzeyde psikolojik bağımlılık yapar. Etkileri: Taşikardi, hipertansiyon, kasılmalar, cinsel istekte artma.
• Amfetaminler: Sentetik ilaçlardır. Uyarıcı, zihin açıcı, performans artırıcı etkileri vardır. Uykuyu önler.
• Ecstasy: Yeni nesil amfetaminlerdendir. Enerji verir, bilinç değişikliğine ve algı bozukluğuna yol açar. Doz aşımı hipertermi (aşırı ısınma), dehidratasyon ve ölüme neden olabilir. Uzun süreli kullanımı kalıcı beyin hasarına yol açar.

Halüsinojenler ve Kenevir

• LSD (Liserjik Asit Dietilamid): En bilinen halüsinojendir. Sinesteziye (renklerin işitilmesi, seslerin görülmesi gibi algısal karışıklıklara) neden olur. "Bad trip" (kötü yolculuk) olarak bilinen akut negatif tecrübeler yaşanabilir.
• Esrar (Kenevir-Kannabis):
  • Fiziksel Etkileri: Gözlerde kırmızılık (konjektivalarda kan damarlarının genişlemesi), taşikardi.
  • Psikolojik Etkileri: Zaman algısında farklılaşma (zamanın yavaşlaması), öfori, gülme krizleri. Yüksek dozda anksiyete ve panik yaratabilir. Psikolojik bağımlılık yapar.
  • Uzun Süreli Kullanım Sonuçları: Akciğer sorunları (kanser, bronşit), bellek ve öğrenme fonksiyonlarında bozulma, paranoid tipte psikoz.

Bağımlı Bireye Yaklaşım

• İlk Görüşmede Değerlendirme Soruları:
  • Hangi madde, ne kadar süredir kullanılıyor?
  • Ne miktarda, ne sıklıkta ve nasıl kullanılıyor?
  • Tolerans gelişmiş mi?
  • En son ne zaman kullandı?
  • Bırakma denemeleri oldu mu? En uzun bırakma süresi neydi?
  • Tedavi için motivasyon düzeyi nedir?
  • Bağımlı olduğunu kabul ediyor mu? İnkar var mı?
• Hemşirelik Bakımında Dikkat Edilmesi Gerekenler:
  • Hemşire kendi toplumsal önyargılarının farkında olmalıdır.
  • Hasta ile etkili iletişim kurulmalıdır.
  • Tedavinin uzun bir süreç olduğu ve nükslerin olabileceği unutulmamalıdır.
  • Hastalar manipülatif olabilir; kurallar herkese tutarlı bir şekilde uygulanmalıdır.
  • Kliniğe gizli madde girişine karşı uyanık olunmalı ve detaylı arama yapılmalıdır.

İlişkili NANDA Hemşirelik Tanıları

• Benlik Saygısında Azalma
• Etkisiz Baş Etme
• Rol Performansında Bozulma
• Aile Süreçlerinde Değişim
• Kendine ve Çevreye Zarar Verme Riski
• Uyku Örüntüsünde Bozulma
• Etkisiz İnkar
• Anksiyete
• Sosyal İzolasyon
• Öz Bakım Eksikliği