Online Notepad

Yara Tanımı ve Çeşitleri

Yara Nedir?

Cerrahi veya travmatik nedenlerle canlı dokunun anatomik ve fonksiyonel bütünlüğünün bozulmasıdır.

Yara Türleri

--------------------------------------------------------------------------------

Açık Yaralar (Deri Bütünlüğü Bozulmuş)

• Abrasyon (Sıyrık): Epidermisin sıyrılmasıyla dermisin açığa çıkmasıdır. İz bırakmadan çabuk iyileşir.
• Laserasyon (Yırtılma): Ezici cisim kuvvetiyle doku bütünlüğünün bozulmasıdır. Düzensiz kenarlıdır ve geç iyileşir.
• İnsizyon (Kesik): Kesici aletlerle (bıçak, cerrahi) oluşur. Genellikle temiz ve düzgün kenarlıdır.
• Puncture (Delinme): Cildin delinmesiyle oluşur. Dış kanama sınırlı olabilirken iç kanama riski vardır.
• Avulsiyon (Kopma): Derinin bir parçasının kopması veya küçük bir parçası bağlı kalacak şekilde ayrılmasıdır. Kopan parçaya flap, bağlı kalan parçaya pedikül denir.
• Amputasyon: Vücut parçalarının (parmak, el vb.) tamamen kopması veya kesilmesidir.
• Isırmalar

Kapalı Yaralar (Deri Bütünlüğü Korunmuş)

• Kontüzyon (Ezik): Ezici cisimle cildin altındaki dokuların hasar görmesidir. Kapiller yırtılmasıyla kan doku arasına yayılır.
• Blast Etki Yaralanması: Patlama sonucu oluşan yüksek basınçlı hava dalgalarıyla meydana gelir.

--------------------------------------------------------------------------------

Kontaminasyon Durumuna Göre Yara Sınıflaması

Yara İyileşme Süreci

Yara iyileşmesi, yaralanmış dokuyu normal durumuna getirmeye çalışan, birçok hücre tipinin, sitokinlerin ve büyüme faktörlerinin rol aldığı kompleks ve dinamik bir süreçtir.

Sağlıklı Yara İyileşmesi İçin Gerekenler

• Doku hasarını en aza indirmek.
• Yeterli doku perfüzyonu (kanlanma) ve oksijenizasyonu sağlamak.
• Dokunun iyi beslenmesini ve nemlenmesini sağlamak.
• Yeterli epitelizasyonun sağlanması.

Yaşlılarda Yara İyileşmesi

Yaşlılarda yara iyileşmesi şu nedenlerle yavaşlar:

• Azalmış inflamatuar yanıt
• Gecikmiş anjiogenez (damar oluşumu)
• Arterioskleroza bağlı azalmış doku perfüzyonu
• Malnütrisyon ve vitamin eksikliği
• Azalmış kollajen sentezi
• Yavaşlamış epitelizasyon

Yara İyileşmesinin Evreleri

1. Hemostaz ve İnflamasyon (0-4 Gün)

• Hemostaz: Vücudun kanamayı durdurma yanıtıdır. Trombositler ve kollajen, fibrin tıkacı oluşturur.
• İnflamasyon: Hasarlı dokuyu onarmak ve etkeni sınırlamak için gelişen koruyucu yanıttır.
  • Süreç: Önce vazokonstrüksiyon (damar büzülmesi) ile kan akımı yavaşlar, pıhtılaşma başlar. Ardından vazodilatasyon (damar genişlemesi) ile vasküler permeabilite artar, inflamatuar eksuda (sıvı) oluşur.
  • Hücreler: Nötrofiller ve monositler (makrofaja dönüşür) bölgeye gelerek bakterileri fagosite eder.
  • Bulgular: Kızarıklık, ödem, sıcaklık, ağrı.

2. Proliferasyon (4-21 Gün)

• Fibroblastlar kollajen lifleri üretir.
• Yara kontraksiyonu (büzüşmesi) başlar.
• Granülasyon dokusu (yeni bağ dokusu ve kan damarları) oluşur.
• Epitelizasyon (yüzeyin epitel hücreleriyle kaplanması) gerçekleşir.

3. Remodelling (Matürasyon) (21 Gün ve Üzeri)

• Kollajen liflerinin yeniden şekillenmesi ve güçlenmesi evresidir.
• Tip III kollajen, daha güçlü olan Tip I kollajene dönüşür.

Yara İyileşme Türleri

Yara Bakımı

Amaçları

• Enfeksiyon gelişimini ve doku yıkımını önlemek.
• İyileşmeyi hızlandırmak.
• Yaralanan bölgenin fonksiyonlarını artırmak.
• Komplikasyonları önlemek.

Genel Prensipler

• Kanama kontrolü
• Yara temizliği ve muayenesi
• Ağrı kontrolü
• Tetanoz ve antibiyotik profilaksisi
• Uygun kapatma ve pansuman
• Hastayı bilgilendirme

Evrelere Göre Bakım

• Hemostaz/İnflamasyon Evresi: Kanama kontrolü, hipovolemi takibi, optimal oksijenizasyon ve beslenme (75-200 gr protein, 2000-4500 kalori, A, C, B12 vitaminleri, çinko, demir).
• Proliferasyon Evresi: Enfeksiyon ve yara açılmasına karşı önlem alınır. Karın içi basıncı artıran faktörler (öksürme, kusma) engellenir.
• Remodelling Evresi: Beslenmenin devamlılığı sağlanır, komplikasyonlar (fistül, sinüs) izlenir.

Yara Değerlendirmesi

Hastanın Değerlendirilmesi:

• Yaşamsal bulgular, immün sistem, kan şekeri, hidrasyon, beslenme durumu (serum albumin), ağrı.

Yaranın Değerlendirilmesi:

• Lokalizasyon, tip, süre, boyutlar (genişlik, uzunluk, derinlik).
• Eksuda (miktar, tip, renk), koku, yara yatağının durumu (granülasyon, ölü doku), çevre derinin durumu.

Yara Bakım Ürünleri ve Teknikleri

Kullanım Nedenleri

• Hızlı ve kozmetik iyileşme sağlamak.
• Nemli bir ortam yaratmak.
• Eksüdayı kontrol etmek, kokuyu gidermek.
• Ağrıyı azaltmak ve enfeksiyonu önlemek/tedavi etmek.

Pansuman Seçimi

• Yara yatağının, çevre dokunun durumu, yaranın boyutu, derinliği ve yeri dikkate alınır.
• Yarayı nemli tutabilmeli, eksüdayı yönetebilmeli ve enfeksiyondan koruyabilmelidir.
• Unutulmamalıdır ki, her yaraya uygun tek bir ideal pansuman yoktur.

Yara Temizlik Solüsyonları

• Enfeksiyon yoksa: Serum fizyolojik (%0.9 NaCl) ile irrigasyon yeterlidir.
• Enfeksiyon varsa/şüphesi varsa: Antimikrobiyal ajan içeren solüsyonlar kullanılır.
  • Povidon iyodin (%10): Bakteri, spor, mantar ve virüslere etkilidir. Granülasyon dokusunda kullanılmamalıdır.
  • Asetik asit (%0.5): Pseudomonas aeruginosa'ya etkilidir.
  • Klorheksidin (%4’lük)
  • Toksik ajanlardan (çamaşır suyu vb.) kaçınılmalıdır.

Yara Temizliği Tekniği

• Her zaman en az kontamine alandan en fazla kontamine alana doğru temizlenir.
• Cerrahi yarada dikiş hattı en temiz bölgedir, önce orası temizlenir.
• Dren çevresi, drene yakın bölgeden başlayarak dairesel hareketlerle temizlenir.

Pasif Kapama Ürünleri

Gazlı bez, filmler, hidrojeller, hidrokolloidler, köpükler, aljinatlar gibi örtüleri içerir.

Aktif Kapama Tedavileri

Topikal Negatif Basınç (VAC), Larva Debridmanı (Maggot Terapi), Hiperbarik Oksijen gibi ileri teknoloji tedavileridir.

Debridman

Yaradan nekrotik materyal, eskar, enfekte doku, yabancı cisim ve her türlü doku artığının temizlenmesi işlemidir.

Neden Yapılır?

• İyileşmenin önündeki fiziksel bariyeri kaldırır.
• Bakteriyel yükü azaltır.
• Yaranın gerçek boyutlarının değerlendirilmesini sağlar.
• Aşırı eksuda ve kokuyu azaltır.

Debridman Yöntemleri

Vakum Yardımlı Yara Kapama (VAC)

Yara yüzeyine kontrollü negatif basınç (-125 mmHg) uygulayarak iyileşmeyi hızlandıran bir yöntemdir.

• Etkileri: Ödemi azaltır, kan akışını artırır, eksüdayı uzaklaştırır, bakteriyel kolonizasyonu azaltır ve granülasyonu hızlandırır.
• Kontrendikasyonları: Malign lezyon, tedavi edilmemiş osteomiyelit, açıkta kan damarı/sinir varlığı.

Yara İyileşmesi Komplikasyonları

• Kanama ve Hematom: Yarada kan veya pıhtı toplanması.
• Enfeksiyon: En sık etken S. Aureus. Ateş, ağrı, kızarıklık, ödem ve ısı artışı ile kendini gösterir.
• Abse: Lokalize cerahat (irin) toplanmasıdır.
• Fistül: İki organ veya bir organ ile cilt arasında anormal bir geçit oluşması.
• Sinüs: Derin bir absenin cilde açılan yoludur.
• Seroma: Yarada kan veya püy olmayan sıvı birikmesidir.
• Yara Ayrılması (Dehisence): Yara katlarının ayrılmasıdır. İç organların dışarı çıkmasına eviserasyon denir.
• Keloid ve Hipertrofik Skar: Aşırı fibröz doku büyümesidir. Keloid yara sınırlarını aşarken, hipertrofik skar yara sınırları içinde kalır.
• Aşırı Granülasyon Dokusu: Granülasyon dokusunun aşırı büyümesidir.
• Gangren: Dolaşım yetmezliğine bağlı anaerobik enfeksiyon ve doku nekrozu.
• Adhezyon (Yapışıklık): Seröz zarların birbirine yapışmasıdır.