Online Notepad

Temel Kavramlar ve Tanımlar

• Bağımlılık: Zarar verici sonuçlarına rağmen, zorlantılı bir şekilde madde arama ve kullanma ile karakterize, süreğen ve tekrarlayıcı bir beyin hastalığıdır. Genel anlamda, desteklenmek için bir şeye veya birisine bağlı olmaktır (Örn: Sigara, Alkol, Anne).
• Fizyolojik Bağımlılık: Bireyin aldığı maddeye bağlı olarak bedeninde fizyolojik ve biyokimyasal değişikliklerin oluşmasıdır. Bedenin maddeyi fiziksel olarak istemesidir ve yoksunluk belirtileri ortaya çıkarır.
• Psikolojik Bağımlılık: Bireyin maddeyi almak için güçlü bir istek duyması ve bu isteğe karşı koyamamasıdır. Madde bulunamadığında endişe yaşanır ve maddeye karşı özlem duyulur.
• Tolerans: İstenen etkiye ulaşmak için gittikçe artan miktarlarda maddeye gereksinim duyulması veya aynı dozun sürekli alınması halinde etkinin giderek azalmasıdır.

Madde Kullanımının Yol Açtığı Bozukluklar

• Entoksikasyon (Zehirlenme): Bir maddenin tüketimi sırasında veya sonrasında, maddenin merkezi sinir sistemi (MSS) üzerindeki etkisine bağlı olarak oluşan uygunsuz davranışsal ya da psikolojik değişikliklerin olduğu zehirlenme durumudur.
• Yoksunluk: Madde alımı azaltıldığında ya da kesildiğinde bireyde ortaya çıkan belirtilerdir.
  • Fizyolojik Yoksunluk: Yorgunluk, uykusuzluk, ağrı gibi belirtiler.
  • Psikolojik Yoksunluk: Anhedoni (zevk alamama), anksiyete, disfori (huzursuzluk) gibi belirtiler.
• Maddenin Yol Açtığı Ruhsal Bozukluklar: Psikoz, iki uçlu bozukluklar, depresyon, kaygı bozuklukları, uyku bozuklukları.

Epidemiyoloji ve Etiyoloji

• Epidemiyoloji (TUBİM 2014 Raporu):
  • 15-64 Yaş Aralığı: Maddeyi en az bir kez deneyimleyenlerin oranı %2.7.
  • 15-16 Yaş Aralığı: Maddeyi en az bir kez deneyimleyenlerin oranı %1.5.
• Etiyoloji (Nedenler):
  • Biyolojik: Genetik, Nöroanatomik, Biyokimyasal faktörler.
  • Psikolojik: Oral döneme saplantı, düşük benlik saygısı, düşük akademik başarı, ailenin tutumu.
  • Çevresel: Göçmen olmak, kültürel değişim, suç işlemiş olma.

Risk ve Koruyucu Faktörler

Bağımlılık Nedenleri ve Döngüsü

İnsanlar Neden Bağımlı Olur?

• "Bir kereden bir şey olmaz" düşüncesi.
• Sorunlarından kaçmak.
• Eğlenmek istemek.
• Arkadaşlarına "hayır" diyememek.

Bağımlılık Döngüsü:

1. Bir kereden bir şey çıkmaz.
2. Belki kullanabilirim (Korku ve merak).
3. Ben bağımlı olmam.
4. İstersem bırakırım.
5. Bu meret bırakılmaz.
6. Bırakmak zorundayım.
7. Artık bırakacağım.
8. Bıraktım, bir daha başlamam.
9. Bir daha asla.

DSM-5'e Göre Madde İle İlişkili Bozukluklar Sınıflandırması

• Alkol İle İlişkili Bozukluklar
• Kenevir (Kannabis) İle İlişkili Bozukluklar
• Halisünojen (Varsandıran) İle İlişkili Bozukluklar
• Uçucu (İnhalan) İle İlişkili Bozukluklar
• Opioid İle İlişkili Bozukluklar
• Dinginleştirici, Uyutucu ya da Kaygı Giderici İle İlişkili Bozukluklar
• Uyarıcı İle İlişkili Bozukluklar
• Tütün İle İlişkili Bozukluklar
• Kafein İle İlişkili Bozukluklar
• Diğer Madde İle İlişkili Bozukluklar

DSM-5'e Göre Madde Kullanım Bozukluğu Tanı Kriterleri

On iki aylık bir süre içinde, işlevsellikte azalmaya neden olan, aşağıdakilerden en az ikisinin varlığı ile kendini gösteren sorunlu madde kullanım örüntüsü:

1. İstenilenden daha fazla ya da uzun süreli madde kullanımı.
2. Madde kullanımını bırakmak için sonuçsuz kalan sürekli istek veya çabalar.
3. Maddeyi temin etme, kullanma veya etkilerinden kurtulmak için çok fazla zaman harcama.
4. Madde kullanmak için çok güçlü bir istek duyma (içinin gitmesi).
5. Sorumlulukları (iş, okul, ev) yerine getirememe ile sonuçlanan tekrarlayıcı kullanım.
6. Maddenin neden olduğu toplumsal sorunlara rağmen kullanıma devam etme.
7. Madde kullanımı yüzünden önemli sosyal, mesleki veya eğlence etkinliklerini bırakma.
8. Tehlikeli olabilecek durumlarda tekrarlayıcı şekilde madde kullanma.
9. Maddenin neden olduğu fiziksel ya da ruhsal bir probleme rağmen kullanıma devam etme.
10. Tolerans Gelişimi:
    • a. İstenen etki için belirgin olarak artan dozlara ihtiyaç duyma.
    • b. Aynı dozun sürekli kullanımında etkinin belirgin olarak azalması.
11. Yoksunluk Gelişimi:
    • a. Maddeye özgü yoksunluk sendromunun ortaya çıkması.
    • b. Yoksunluk belirtilerinden kurtulmak için aynı veya benzer bir madde alma.

--------------------------------------------------------------------------------

Alkol Bağımlılığı ve İlişkili Bozukluklar

Alkol Kullanım Bozukluğu Belirti ve Bulguları

• Genel Görünüm ve Davranış: Öz bakımda yetersizlik, düşkün ve olduğundan yaşlı görünüm.
• Kişilerarası İlişkiler ve Konuşma: Geveleyerek konuşma, kişilerarası çatışmalar, sosyal destek sisteminin kaybı.
• Duygudurum/Duygulanım: Duygudurum dalgalanmaları, depresif duygudurum, öfke veya saldırganlık.
• Bilişsel Yetiler: Konsantrasyon güçlüğü, bilinç kaybı, bellek bozulması (uzak, yakın, anlık).
• Düşünce: Düşünceyi toparlamada zorluk, düşüncede blok.
• Fizyolojik İşlevler: Uyku bozukluğu, kadınlarda menstrüel siklus değişiklikleri, erkeklerde libido azalması.
• İçgörü ve Yargılama: Yargılamada bozulma.

Alkol Yoksunluğu

Uzun süreli alkol kullanımının bırakılması veya azaltılması sonucu ortaya çıkan rahatsızlık durumudur.

• Nöbetler: Alkol kesilmesini izleyen 48 saat içinde %3-5 oranında görülür.
• Nörolojik Belirtiler: El, dil, göz kapaklarında titreme; dizartrik (peltek) konuşma, baş ağrısı, kaslarda kasılma.
• Sindirim Sistemi Belirtileri: Bulantı, kusma, ishal, mide ağrısı.
• Otonomik Belirtiler: Taşikardi, terleme, kan basıncı değişiklikleri, ateş.
• Ruhsal Belirtiler: Bunaltı, ajitasyon, dikkat bozukluğu, uyku bozukluğu, kabus, varsanılar.

Alkol Entoksikasyonu (Zehirlenmesi)

Alınan alkol miktarı ile ilgili geçici bir durumdur.

• Belirtiler: Denge kusuru, eş güdüm bozukluğu, konuşma bozulması, dikkat/bellek bozulması, saldırganlık, yargılama bozukluğu.
• Kan Alkol Düzeyleri:
  • 200 mg/100 ml (2 Promil): Zehirlenme belirtileri görülür.
  • 400-500 mg/100 ml (4-5 Promil): Bilinç kapanır.
  • 600-800 mg/100 ml (6-8 Promil): Ölüm gerçekleşir.

Alkolün Yol Açtığı Diğer Bozukluklar

• Deliryum Tremens: Sadece alkol bağımlılığında, alkolün azaltılması veya kesilmesine bağlı ortaya çıkan bir deliryum türüdür. Genellikle alkolü bıraktıktan 2-4 gün sonra başlar ve 7-10 gün içinde yatışır.
• Prognoz (Gidiş ve Sonlanım):
  • Erken Yatışma: Tedavi sonrası en az 3 ay boyunca tanı kriterlerini karşılamama.
  • Sürekli Yatışma: 12 ay veya daha uzun süre alkol ile hiç karşılaşmama.

Alkol Bağımlılığının Aşamaları ve Tedavisi

Aşamalar:

1. Sosyal İçme Evresi
2. Sosyal Alkolikler
3. Alkol Bağımlılığı Evresi

Tedavi:

1. Tedaviye Yönlendirme: Hastanın istekli olması ve motivasyonunun artırılması önemlidir.
2. Detoksifikasyon (Arındırma): Tıbbi girişimlerin yoğun olduğu evredir. Yoksunluk belirtilerini azaltmak amaçlanır. Genellikle 1-2 hafta sürer.
   • Tıbbi Müdahaleler: Hidrasyon, Tiamin (B vitamini), Benzodiazepinler, Acamprosat, Naltrekson, SSRI'lar.
   • Disulfiram (Antabus): Alkolle birlikte alındığında şiddetli reaksiyon (yüzde kızarma, bulantı, kusma, hipotansiyon) yaratarak caydırıcı etki gösterir. Alkolü bıraktıktan en az 24 saat sonra verilir ve hasta onamı gereklidir.
3. Rehabilitasyon: Maddeden arındıktan sonra 14-28 günlük programlarla hastanın maddesiz yaşama uyum sağlaması için bilgi ve beceri kazanma evresidir.

--------------------------------------------------------------------------------

Madde Sınıfları ve Özellikleri

İnhalanlar (Uçucular)

• Kullanım: Genellikle naylon torba içine konularak solunur.
• Etkileri: Öfori, dürtüsellik, gevşeme, sersemlik, baş dönmesi, halüsinasyonlar.
• Tanı: Nasal irritasyon, konjonktivit, solunumdaki farklı koku.
• Bağımlılık: Fiziksel bağımlılık kesinleşmemiştir.
• Uzun Süreli Kullanım: Periferik nöropati, kemik iliği depresyonu.
• Doz Aşımı: Bilinç bulanıklığı, kardiyak aritmi, koma, ölüm.
• Türleri: Tiner, yapıştırıcılar (UHU), sprey boyalar, deodorantlar, eter, kloroform.

Opioidler (Morfin, Eroin, Kodein)

Narkotik etkili bu maddeler kısa sürede şiddetli bağımlılık yapar.

Bağımlılık Aşamaları:

1. Başlangıç (Balayı) Dönemi: Birkaç gün-hafta sürer, doz artırılır.
2. Opioide Doyma Dönemi: Zevk için değil, krize girmemek için 3-4 saatte bir kullanılır.
3. Kaşeksi Dönemi: Tam entoksikasyon halidir. Depresyon, apseler, septik tablolar, apati, yargılama bozukluğu görülür.

Opioid Türleri:

• Morfin: Doğal opium alkaloididir. Etki süresi 4-5 saattir. Zihinsel bulanıklık ve analjezi yapar.
• Eroin: Vücuda alındığında morfine dönüşür. 1-2 defa kullanılması ile bağımlılık gelişir.
• Kodein: Afyon türevidir. Öksürük şuruplarında bulunur. Uyuşukluk, iştahsızlık yapar.

Tedavi:

• Akut Zehirlenme: Hava yolu açık tutulur, solunum ve dolaşım desteklenir.
• Bırakma Sendromu (Detoksifikasyon):
  • Batı ülkelerinde: Metadon kullanılır.
  • Türkiye'de: Benzer madde dozu azaltılarak kesilir (Nervium).
  • Opioid antagonistleri: Naloxone ve Naltrexone kullanılır.

Uyarıcılar (Kafein, Nikotin, Kokain, Amfetamin)

• Kafein: Adrenalin salınımını artırır, kişiyi uyanık tutar. Dopamin depolarını harekete geçirerek keyif verir.
• Nikotin: Renksiz, uçucu bir sıvıdır. Ağız, solunum ve deriden emilir.
• Kokain: Beyaz, ince bir tozdur. Sahte enerji, geçici keyif ve coşku verir. Yüksek düzeyde psikolojik bağımlılık yapar. Taşikardi, hipertansiyon, kasılmalar, cinsel istekte artışa neden olur.
• Amfetaminler: Sentetik ilaçlardır. Uyarıcı, zihin açıcı, performans artırıcı etkileri vardır. Canlılık, neşe verir, uykuyu önler. Damar yoluyla alımda ani ölüm riski vardır.
• Ecstasy (Halüsinojen): Yeni nesil amfetamindir. Enerji verir, bilinç değişikliği ve algı bozukluğu yaratır. Uzun süreli kullanımı kalıcı beyin hasarına, kalp ritim bozukluğuna yol açabilir.

Diğer Maddeler

• LSD (Liserjik Asit Dietilamid): En bilinen halüsinojendir. Tatsız, kokusuzdur. Algısal karışıklıklara (sinestezi: renklerin işitilmesi, seslerin görülmesi) neden olur. "Bad trip" (kötü yolculuk) denilen akut negatif tecrübeler yaşanabilir.
• Esrar (Kenevir-Kannabis):
  • Fiziksel Etkiler: Kırmızı göz (konjonktivalarda kan damarlarında genişleme), taşikardi.
  • Algısal Etkiler: Zaman algısında farklılaşma (zamanın yavaşlaması), renk ve seslere duyarlılık artışı.
  • Davranışsal Etkiler: Refleksleri bozar, öfori, gülme krizleri.
  • Uzun Süreli Kullanım: Akciğer kanseri, bronşit gibi sorunlar; bellek zararı; paranoid tipte psikoz.

--------------------------------------------------------------------------------

Bağımlı Bireye Yaklaşım

Bağımlılık Düzeyi Değerlendirme Soruları (İlk Görüşme)

• Hangi maddeyi, ne kadar süredir kullanıyor?
• İlk kullanım ne zaman ve nasıl başladı?
• Ne miktarda ve nasıl kullanıyor? Tolerans gelişti mi?
• Ne sıklıkta kullanıyor? En son ne zaman ve ne kadar kullandı?
• Birlikte kullandığı başka madde/ilaç var mı?
• Bırakma denemeleri oldu mu? En uzun bırakma süresi nedir?
• Bıraktığında nöbet geçirdi mi?
• Eşlik eden başka bir fiziksel/ruhsal hastalık var mı?
• Ailede alkol/madde kullanım öyküsü var mı?
• Bırakma kararında etkili olan faktörler neler?
• Tedavi motivasyonu ne düzeyde? Bağımlı olduğunu kabul ediyor mu?

Hemşirenin Dikkat Etmesi Gereken Konular

• Toplumsal önyargılarının farkında olmalı ve bakımını etkilemesine izin vermemelidir.
• Etkili iletişim kurmalıdır.
• Tedavinin uzun bir süreç olduğunu ve nükslerin olabileceğini unutmamalıdır.
• Hastalar manipülatif olabilir; kurallar herkese tutarlı şekilde uygulanmalıdır.
• Kliniğe gizli madde girişi konusunda uyanık olmalı ve detaylı arama yapmalıdır.

Alkol-Madde Kullanımı İle İlişkili NANDA Tanıları

• Benlik Saygısında Azalma
• Etkisiz Baş Etme
• Rol Performansında Bozulma
• Aile Süreçlerinde Değişim
• Kendine ve Çevreye Zarar Verme Riski
• Uyku Örüntüsünde Bozulma
• Etkisiz İnkar
• Anksiyete
• Sosyal İzolasyon
• Öz Bakım Eksikliği
• Duyusal Algısal Değişiklik
• Düşünce Süreçlerinde Değişim