Online Notepad

1. Temel Tanımlar ve Kavramlar

Hedefe yönelik tedaviler, kanserin büyümesine, ilerlemesine ve yayılmasına neden olan spesifik moleküler hedeflere müdahale ederek etki gösteren tedavi türüdür. Literatürde "Akıllı tedavi", "Moleküler hedefe yönelik ilaçlar/tedaviler" veya "Hassas tıp" olarak da adlandırılır.

2. Hedefe Yönelik Tedavilerin Standart Kemoterapiden Farkları

Hedefe yönelik tedaviler, geleneksel kemoterapiden birkaç temel yönden ayrılır:

• Hedef Kitlesi: Kemoterapi hızla bölünen tüm hücreleri (normal ve kanserli) etkilerken, hedefe yönelik tedaviler sadece kanserle ilişkili spesifik moleküler hedefler üzerinde etkilidir.
• Tasarım: Bu ilaçlar kasten, belirli hedefleriyle etkileşime girecek şekilde seçilir ve tasarlanırlar.
• Etki Biçimi: Genellikle tümör hücresi proliferasyonunu bloke ederler; kemoterapi ise hücreleri doğrudan öldürmek üzere tasarlanmıştır.

3. Tedavi Sınıflandırması ve İlaç Mekanizmaları

Hedefe yönelik tedaviler ana hatlarıyla iki gruba ayrılır:

A. Monoklonal Antikorlar

Kanser hücrelerinde yüksek miktarda bulunan reseptörleri ve büyüme faktörlerini hedef alırlar. Hücre yüzeyindeki spesifik reseptörleri bloke ederek tümör büyümesini önler veya bağışıklık sistemini uyarırlar.

• Anti-EGFR Monoklonal Antikorlar: Epidermal büyüme faktörü reseptörünü hedef alarak hücre çoğalmasını kontrol ederler.
  • Örnekler: Trastuzumab (Herceptin), Cetuximab (Erbitux), Panitumumab (Vectibix).
• Antianjiyogenez Monoklonal Antikorlar: VEGF (Vasküler Endotelyal Büyüme Faktörü) molekülüne bağlanarak yeni damar oluşumunu engellerler.
  • Örnekler: Bevacizumab (Avastin), Rituximab (Mabthera), Alemtuzumab (Campath).

B. Küçük Molekül Tirozin Kinaz İnhibitörleri (TKI)

Hücre içine girerek protein fosforilasyonunu engeller, hücre döngüsünü durdurur ve apoptozu sağlarlar.

• Anti-EGFR TKI: Imatinib (Gleevec), Gefitinib (Iressa), Erlotinib (Tarceva).
• Multitarget TKI: Birden fazla tirozin kinaz alanını inhibe ederek anjiyogenezi ve proliferasyonu bloke ederler. Örn: Lapatinib, Sorafenib, Sunitinib.
• Anti-mTOR İnhibitörleri: mTOR yolağını baskılayarak protein sentezini ve hücre bölünmesini kontrol ederler. Örn: Temsirolimus, Everolimus.

4. Yan Etkiler ve Hemşirelik Yönetimi

Onkoloji hemşiresi, güvenli tedavi uygulamasının sağlanmasında primer sorumludur. Hemşirelik yaklaşımı; hasta eğitimi, toksisite izlemi, kayıt tutma ve etkili girişimlerin planlanmasını içerir.

Cilt Reaksiyonları ve Bakımı

EGFR inhibitörlerinin en önemli yan etkilerinden biridir.

• Akne Benzeri Döküntüler: Genellikle tedavinin ilk 2-10 gününde yüz, boyun ve sırtta görülür.
  • Hemşirelik Girişimleri:
    • Hastaya döküntülerin tedavi bitiminde kendiliğinden düzeleceği açıklanmalıdır.
    • Günde iki kez alkol ve parfüm içermeyen nemlendiriciler kullanılmalıdır.
    • En az 15 SPF koruma faktörlü, çinko oksit veya titanyum dioksit içeren güneş koruyucular uygulanmalıdır.
    • Erkek hastalarda tıraş için elektrikli makineler tercih edilmelidir.
    • Cildi kurutan sabun ve alkol içerikli ürünlerden kaçınılmalıdır.
• Kserozis (Aşırı Cilt Kuruluğu) ve Fissür: Tedaviden 1-2 ay sonra parmak uçları ve avuç içlerinde görülür.
  • Hemşirelik Girişimleri:
    • Ayakkabılar çorapsız giyilmemeli, parmak arası terlik kullanılmamalıdır.
    • Rahat ve ayağa tam oturan ayakkabılar tercih edilmelidir.
    • %13-40 oranında çinko oksit içeren yoğun nemlendiriciler kullanılmalıdır.
    • Çatlaklar (fissürler) için sıvı yapıştırıcılar, steroidli bantlar veya hidrokolloid pansumanlar uygulanabilir.
• Tırnak Değişiklikleri ve Paronişi: Tırnak yatağında hassasiyet, ödem ve akıntı ile karakterizedir.
  • Hemşirelik Girişimleri: Tırnaklar kısa ve düz kesilmeli, tırnak çevresindeki deriye düzenli vazelin uygulanmalıdır.
• Kıl ve Saç Değişiklikleri: Alopesi, yüzde kıllanma (hirsutizm) veya kirpiklerde uzama görülebilir.
  • Hemşirelik Girişimleri: Tahriş yoksa hekim istemiyle %2 veya %5'lik Minoxidil uygulanabilir. Tahriş varsa antibiyotik veya steroid içeren losyonlar kullanılmalıdır.

Oral Toksisiteler

• Hemşirelik Girişimleri:
  • Günlük ağız bakımı teşvik edilmelidir.
  • Alkol veya peroksit bazlı gargaralardan kaçınılmalıdır.
  • Ağrı durumunda anestetik içeren gargaralar, enfeksiyon varsa antifungal gargaralar uygulanmalıdır.
  • Grad 2-3 lezyonlarda hekim istemiyle lokal veya sistemik kortikosteroidler kullanılabilir.

Gastrointestinal ve Oküler Toksisiteler

• Diyare: Genellikle tedavinin ilk 3 haftasında gelişir. Diyet değişiklikleri ve Loperamid kullanımı ile kontrol altına alınır. Şiddetli vakalarda doz azaltımı gerekebilir.
• Oküler Toksisiteler: Gözlerde kuruluk, yanma hissi ve görme bozuklukları izlenmelidir. Hasta ve ailesine bu belirtiler konusunda eğitim verilmelidir.

Kardiyak Toksisiteler

Özellikle Bevacizumab, Sorafenib ve Sunitinib ile ilişkilidir. Sol ventrikül disfonksiyonu, kalp yetmezliği ve hipertansiyon görülebilir.

• Hemşirelik Girişimleri:
  • Tedavi öncesi ödem, dispne ve kilo artışı gibi bulgular değerlendirilmelidir.
  • Sol ventrikül EF (Ejeksiyon Fraksiyonu) değerinin %50'nin üzerinde olduğu teyit edilmelidir.
  • Tedavi süresince düzenli kan basıncı (KB) takibi yapılmalıdır.

5. Özet Tablo: Sık Kullanılan İlaçlar ve Kritik Yan Etkiler