Plastik Cerrahi ve Nöroşirürji Hemşirelik Bakımı Özet Notları
BÖLÜM 1: PLASTİK VE REKONSTRÜKTİF CERRAHİ (PRC)
Temel Tanımlar ve Alanlar
| Terim | Köken | Anlamı |
| Plastik | Yunanca "plasticos" | Şekillendirmek, bir kalıba uydurmak |
| Rekonstrüktif | Latince | Yeniden yapmak |
Plastik ve Rekonstrüktif Cerrahi (PRC): Doğumsal veya sonradan edinilmiş anomalilerin, şekil ve fonksiyon bozukluklarının giderilmesine ve vücut imajının düzeltilmesine çalışan cerrahi daldır.
PRC'nin İlgilendiği Ana Alanlar:
- Konjenital anomaliler
- Maksillofasiyal cerrahi (yüz ve çene)
- Deri ve deri altı dokusu tümörleri
- Yanıklar
- El cerrahisi ve mikrovasküler cerrahi
- Estetik cerrahi
- Lazer ve yara tedavisi
Ameliyat Öncesi Bakım
Hazırlık Aşamaları:
- Psikolojik Hazırlık: Hastanın ameliyata hazır olup olmadığı ve beklentilerinin gerçekçi olup olmadığı (örn: yara izi kalacağı) değerlendirilir.
- Fizyolojik Hazırlık: Hastanın fiziksel durumunun operasyona hazırlanması.
- Yasal Hazırlık: Gerekli onamların alınması.
- Hasta Eğitimi: Süreç hakkında bilgilendirme.
Hasta Eğitiminde Önemli Noktalar:
- Aktivite Kısıtlamaları: Ameliyat sonrası dikkat edilecek hareketler.
- Yara İzi: Yeri ve büyüklüğü hakkında bilgilendirme.
- Destek Sistemi: Aile bireylerinin eğitim sürecine dahil edilmesi.
- Kaçınılması Gerekenler (Doku Kanlanmasını Azaltır):
- Aspirin ve aspirin içeren bileşikler
- Nikotin
- Sigara
Ameliyat Sonrası Bakım
Temel Amaç: Homeostatik dengenin (vücudun iç dengesi) sağlanması.
12 Ana Bakım Hedefi:
- Solunum fonksiyonlarının sürdürülmesi
- Kardiyovasküler fonksiyonların sürdürülmesi
- Nörolojik fonksiyonların sürdürülmesi
- Normoterminin (normal vücut sıcaklığı) sürdürülmesi
- Ağrı kontrolü
- Üriner sistem fonksiyonlarının sürdürülmesi
- Sıvı elektrolit dengesinin sürdürülmesi
- Gastrointestinal (GİS) fonksiyonların sürdürülmesi
- Yara iyileşmesinin sağlanması
- Hareketin sağlanması
- Komplikasyonların yönetimi
- Taburculuk planlaması
Greft ve Flep Teknikleri
Greft
- Tanım: Kanlanması orijinal yerinden ayrılarak vücudun başka bir yerine aktarılan doku (deri, kemik, kıkırdak vb.). Damar ve sinir bağlantısı olmadan alınır.
- Beslenme: Kanlanmasını alıcı yataktan difüzyon yoluyla sağlar. Zamanla yeni damarlar oluşur.
Greft Türleri:
| Özellik | Kısmi Kalınlıkta Greft | Tam Kalınlıkta Greft |
| İçerik | Epidermis + Dermisin bir kısmı | Epidermis + Dermisin tamamı |
| Kullanım Yeri | Geniş yaralar, kronik ülserler, yanıklar | Küçük, estetik ve fonksiyonel sonucun önemli olduğu defektler |
| Görünüm | Kozmetik görünüm öncelik değildir | Estetik sonuç daha iyidir |
Greftin Tutmasını Sağlayan ve Engelleyen Faktörler:
| Durum | Açıklama |
| Gerekli Şartlar | Zemin: Yeterli kan akımı olan bölge.<br>İmmobilizasyon: Oynatılmamalı, gerekirse atelle sabitlenmeli. 7 gün boyunca yerinden oynatılmamalı. |
| Tutmamasına Neden Olanlar | Hematom/Seroma: Greft ile yatak arasında kan veya sıvı birikmesi.<br>Enfeksiyon: Bakteri yoğunluğunun 10⁵ cfu/gr'dan fazla olması.<br>Teknik Hata: Uygunsuz alıcı yatak, ters yerleştirme, immobilizasyon eksikliği. |
Diğer Greft Tipleri:
- Kemik Grefti: Kırıklarda veya çökük alanlarda kullanılır. Donör alan: fibula, iliak kemik, kranium.
- Kıkırdak Grefti: Burun ve kulak şekil bozukluklarında kullanılır. Donör alan: burun septumu, kulak aurikulası, kostal kıkırdak.
- Yağ Grefti: Yumuşak doku çöküntülerini doldurur. Liposuction ile karın gibi bölgelerden alınır.
- Tendon ve Fasya Grefti: Genellikle el tendon tamirinde kullanılır. Donör alan: Palmaris longus, fascia lata.
--------------------------------------------------------------------------------
Flep
- Tanım: Beslenmesi kendi damar kaynağından ayrılmadan veya kendi damar kaynağı ile birlikte aktarılan doku.
Flep Vasküler Takibi:
| Takip Parametresi | Normal Bulgular |
| Renk | Donör alana benzer, pembe |
| Sıcaklık | Vücut sıcaklığına yakın, sıcak |
| Dolaşım (Kapiller Dolum) | 1-3 saniye arasında geri döner |
| Doku Turgoru | Yumuşak |
Takip Sıklığı:
- Ayılma odasında: 15 dakikada bir
- Klinikte ilk 48 saat: 60 dakikada bir
- 48 saatten sonra: 4 saatte bir
Flep Vasküler Bütünlüğü İçin Gözlemler:
| Gözlem | Normal | Arteriyel Yetmezlik | Venöz Yetmezlik |
| Deri Rengi | Donör alana benzerlik | Soluk, noktalı, mavi | Siyanotik, mavi |
| Kapiller Dolum | Yaklaşık 1-3 sn. | > 3 sn. | < 1 sn. |
| Doku | Yumuşak | Süngerimsi | Gergin |
| Sıcaklık | Vücut sıcaklığına yakın | Soğuk | Soğuk |
Spesifik Ameliyatlar ve Bakımı
Meme Rekonstrüksiyonu
- Yöntemler: Doku genişleticiler veya Flep (Otolog Rekonstrüksiyon: hastanın kendi dokusuyla).
- Hemşirelik Bakımı:
- Sıcaklık: Hasta sıcak tutulmalı (flebe kan akımını artırır). Oda sıcaklığı 24-31°C olmalı.
- Komplikasyon Takibi: Seroma (sıvı birikimi) ve hematom (kan birikimi) belirtileri izlenmeli.
- Flep Kontrolü: İlk 24 saat 15-30 dk'da bir; sonraki günlerde saat başı kontrol edilmeli.
- Giyim: Sıkı giysiler ve telli sutyen kullanılmamalıdır.
- Aktivite: Ani hareketlerden ve yüzüstü yatmaktan kaçınılmalı. Ağır yük kaldırılmamalı.
- Taburculuk Eğitimi:
- 6 hafta boyunca abdominal korse ve destek sutyeni kullanılmalı.
- 6 hafta boyunca ağır egzersiz yapılmamalı (sadece yürüyüş).
- Hasta, kendi kendine meme muayenesi konusunda eğitilmelidir.
Rinoplasti (Burun Estetiği)
- Tanım: Burundaki kemiklerin kazıma, törpüleme ya da kırma ile yeniden şekillendirilmesi.
- Ameliyat Sonrası Bakım Amaçları: Konforu artırmak, şişliği azaltmak, nazal hava yolunu açık tutmak.
- Bakım Notları:
- Pozisyon: Yarı oturur pozisyon solunumu kolaylaştırır.
- Ödem/Ekimoz: Baş elevasyonu ve ilk 48 saat göze soğuk uygulama ödem ve morluğu azaltır.
- Ağız Kuruluğu: Düzenli sıvı alımı ve ağız bakımı önemlidir.
- Hareket Kısıtlamaları: Şiddetli çiğneme, gülme ve yüz buruşturmadan kaçınılmalıdır.
- Tampon Sonrası: Günde 3 kez serum fizyolojik ile burun içi temizliği ve nemlendirme.
- Taburculuk Eğitimi:
- İlk 3 hafta kuvvetli sümkürme, sıcak banyo ve ciddi aktiviteden kaçınılmalı.
- En az 6 ay burun travmadan korunmalı.
- Alkol, sigara ve salisilik asit içeren ilaçlar kullanılmamalı.
--------------------------------------------------------------------------------
BÖLÜM 2: SİNİR SİSTEMİ HASTALIKLARI VE HEMŞİRELİK BAKIMI
Beyin Tümörleri
- Tanım: Beyinde kontrolsüz çoğalan ve büyüyen hücrelerin oluşturduğu kitle.
- Türler:
- Primer: Beyin dokusundan kaynaklanır.
- Metastatik (Sekonder): Akciğer, kolon gibi başka bir organdaki kanserin beyne yayılmasıdır.
- Fizyopatoloji: Tümör, kafatası içinde basınç yaparak Kafa İçi Basınç Artışına (KİBA), nörolojik bozukluklara ve herniasyona (beyin dokusunun fıtıklaşması) yol açar.
Yaygın Beyin Tümörü Tipleri:
| Tümör Tipi | Köken Aldığı Hücre / Özellikleri | Sık Görülen Bulgular |
| Astrositoma | Astrositlerden köken alır. En sık görülen primer beyin tümörüdür. | Mental değişiklikler, nöbet. |
| Oligodendrositoma | Miyelin hücrelerinden kaynaklanır. Kalsifikasyona neden olur. | Nöbet, baş ağrısı, kişilik değişikliği. |
| Epandimoma | Ventrikülleri döşeyen ependimal hücrelerden kaynaklanır. | Denge-koordinasyon bozukluğu, hidrosefali. |
| Meningioma | Meninkslerdeki araknoid hücrelerden köken alır. En yaygın benign tümördür. | Yerleşimine göre değişir. |
| Akustik Nöroma | VIII. kranial sinirden (işitme/denge) kaynaklanır. | Kulak çınlaması, baş dönmesi, tek taraflı işitme kaybı. |
| Hipofiz Tümörleri | Hipofiz bezinden kaynaklanır. | Hormonal değişiklikler, görme kusurları. |
Beyin Tümörlerinde Belirti ve Bulgular
- Genel Semptomlar: KİBA'ya bağlıdır.
- Lokal Semptomlar: Tümörün beyinde bulunduğu yere göre değişir.
Yerleşim Yerine Göre Belirtiler:
| Yerleşim Yeri | Öne Çıkan Belirtiler |
| Frontal Lob | Kişilik/davranış değişikliği, apati, konuşma bozukluğu, motor bozukluk. |
| Temporal Lob | Hafıza kaybı, psikomotor nöbetler, kavrayış afazisi. |
| Paryetel Lob | Duyu eksikliği, agnozi (tanıyamama), sağ-sol oryantasyon bozukluğu. |
| Oksipital Lob | Görme bozuklukları, körlük, halüsinasyon. |
| Serebellum | Ataksi (koordinasyon bozukluğu), yürüme bozukluğu, denge kaybı, nistagmus. |
| Beyin Sapı | Vertigo, kusma, kranial sinir felçleri, ani ölüm riski. |
Önemli Klinik Bulgular:
- Kafa İçi Basınç Artışı (KİBA): En önemli bulgudur. Baş ağrısı, huzursuzluk, pupil değişiklikleri, kusma ve Cushing Yanıtı (Hipertansiyon, Bradikardi, Düzensiz Solunum) ile kendini gösterir.
- Baş Ağrısı: Genellikle sabahları daha şiddetlidir. Öksürme ve ıkınma ile artar.
- Nöbet: Özellikle serebral hemisferlerdeki tümörlerde yaygındır.
- Projektil Kusma: Bulantı olmaksızın aniden ve fışkırır tarzda kusmadır. Geç bulgudur.
- Papil Ödem: Göz dibinde optik sinir başının şişmesidir. Genellikle KİBA'nın ilk bulgusudur.
Beyin Cerrahisi Tedavileri
| Cerrahi Yöntem | Kısa Tanım |
| Burr Hole | Kafatasında özel bir matkapla (trepan) delik açılması. |
| Kraniyotomi | Beyne ulaşmak için kafatasında cerrahi olarak bir kemik parçasının (flep) geçici olarak kaldırılması. |
| Kraniyektomi | Beyindeki basıncı azaltmak için kafatasının bir bölümünün kalıcı olarak çıkarılması. |
| Kraniyoplasti | Çıkarılan kemiğin yerine sentetik materyal veya protez konulması. |
| Shunt Ameliyatı | Hidrosefalide biriken BOS'u vücudun başka bir boşluğuna (genellikle periton) boşaltan sistemin takılması. |
| Transsfenoidal Cerrahi | Burun içinden girilerek hipofiz tümörlerinin çıkarılması. |
| Stereotaktik Cerrahi | Kafa üzerine takılan bir çerçeve (frame) ile hedefin 3 boyutlu koordinatlarının belirlenerek yapıldığı cerrahi. |
Ameliyat Sonrası Bakım (Nöroşirürji)
Ameliyat Sonrası Pozisyonlar:
| Ameliyat Türü | Önerilen Pozisyon | Dikkat Edilecekler |
| Tentoryum Üstü | Baş 30-45˚ Fowler, nötral pozisyon | Venöz drenajı kolaylaştırır. |
| Tentoryum Altı | Baş 15˚ Fowler | Boyun fleksiyonundan kaçınılmalı. |
| Kraniyektomi | Ameliyatlı tarafa yatırılmaz. | Beyin dokusuna basıyı önler. |
| Transsfenoidal | Baş 45-60˚ Fowler | Menenjit riskini azaltır. |
Bakımda Önemli Noktalar:
- Serebral Perfüzyon: Beyin kan akımını sağlamak için kan basıncı ve oksijen seviyeleri hedeflenen aralıkta tutulmalıdır (Ort. KİB < 20mmHg, SPB 90-140 mmHg).
- KİBA'yı Önleme: Öksürme, ıkınma, hapşırma, boyun ve kalça fleksiyonu gibi KİBA'yı artıran durumlardan kaçınılmalıdır.
- Nörolojik İzlem: Bilinç düzeyi (GKS), pupil reaksiyonları ve motor/duyu fonksiyonları düzenli aralıklarla (2-4 saatte bir) değerlendirilmelidir.
- Komplikasyonlar: KİBA, rinore (burundan BOS sızıntısı), otore (kulaktan BOS sızıntısı) ve menenjit belirtileri yakından izlenmelidir.
Travmatik Beyin Yaralanmaları ve Hematomlar
Özel Belirtiler:
- "Raccoon (Rakun) Gözleri": Göz çevresinde morarma (periorbital ekimoz).
- "Battle Belirtisi": Kulak arkasındaki mastoid kemik üzerinde morarma.
İntrakraniyal Hematomlar:
| Hematom Tipi | Yeri | Kanama Kaynağı | Özellikleri |
| Epidural | Dura ile kafatası arasında | Genellikle Arteriyel (Orta meningeal arter) | Ani bilinç kaybı, acil cerrahi gerektirir. |
| Subdural | Dura ile araknoid arasında | Genellikle Venöz (Köprü venleri) | Akut, subakut veya kronik olabilir. |
| İntraserebral | Doğrudan beyin dokusu içine | Arter veya ven | Cerrahi genellikle pıhtı oluşunca yapılır. |
Spinal Travma ve Lomber Disk Hernisi
Spinal Travmalar:
- En Sık Bölgeler: Alt servikal ve torakolomber birleşim (en hareketli bölgeler).
- Bakım İlkeleri: İmmobilizasyon, başın nötral pozisyonda tutulması, havayolu açıklığının sağlanması.
Lomber Disk Hernisi (Bel Fıtığı):
- Klinik: Bel ve bacağa yayılan, öksürme/ıkınma ile artan ağrı.
- Ameliyat Sonrası Bakım:
- Hareket: Hastanın sırtı düz tutulmalı, dönerken kalça ve omurga bükülmemelidir (kütük çevirme tekniği). Bacak arasına yastık konulur.
- Komplikasyon: Paralitik ileus (bağırsak hareketlerinin durması) riski açısından bağırsak sesleri dinlenmelidir.
- Ağrı: İliak çıkıntıdan kemik grefti alındıysa, hasta o taraf üzerine yatırılmamalıdır.