Online Notepad

1. Kas İskelet Sistemi Anatomi ve Fizyolojisi

Sistemin Bileşenleri

Kas iskelet sistemi; kemikler, eklemler ve kaslar ile bunlarla ilişkili kıkırdak, tendon, ligament ve fasya yapılarından oluşur.

İskelet Sistemi Bölümleri

İskelet, bölgesel olarak iki ana bölümde incelenir:

Sistemin Fonksiyonları

1. Koruma: Kalp, akciğer ve beyin gibi hayati organları korur.
2. Hareket: Hareket ve gezinmeyi sağlar.
3. Depolama: Kalsiyum ve fosfat gibi mineralleri depolar.
4. Hemotopoez: Kırmızı kemik iliğinde kan hücrelerini (eritrosit, lökosit) üretir.
5. Isı Üretimi: Kasların kasılması ile vücut ısısını sağlar ve kontrol eder.

Kemik Dokusu ve Hücreleri

Kemik, organik ve inorganik bileşenlerden oluşan mineralize bir bağ dokudur. Dört tip hücre içerir:

• Osteojenik Hücre: Osteoblastlara dönüşür.
• Osteoblast: Matriks içinde sıkışınca osteosit haline gelir.
• Osteosit: Olgun kemik hücresidir.
• Osteoklast: Monosit ve makrofajlardan gelişir; kemik yıkımından sorumludur.

Kemiklerin Sınıflandırılması (Şekillerine Göre)

• Sütural (Dikişli) kemikler
• Düzensiz şekilli kemikler
• Kısa kemikler
• Yassı kemikler
• Uzun kemikler
• Sesamoid (Susamsı) kemikler

Kemik Büyümesi

Büyüme çağında, kemiğin diafiz ve epifiz bölümleri arasında epifiz plağı (büyüme çizgisi) adı verilen bir hyalin kıkırdak katmanı bulunur. Bu plak, kemiğin uzunlamasına büyümesini sağlar. Büyüme tamamlandığında bu plak kemikleşir ve büyüme durur.

2. Eklemler

Eklem Çeşitleri (Fonksiyonlarına Göre)

Sinoviyal Eklem Hareketleri

• Ekstansiyon/Fleksiyon: Eklem açısını genişletme / daraltma.
• Addüksiyon/Abdüksiyon: Orta hatta yaklaşma / uzaklaşma.
• Eversiyon/İnversiyon: Ayağın dışa / içe bükülmesi.
• Supinasyon/Pronasyon: El ayasının yukarı / aşağı bakacak şekilde çevrilmesi.
• Sirkumdüksiyon: Dairesel hareketler.

3. Tanısal İşlemler ve Hemşirenin Sorumlulukları

Tanı Yöntemleri

Hemşirenin Sorumlulukları

1. Hasta hikayesini almak.
2. Hastayı fizik muayene ve tanı yöntemlerine hazırlamak.
3. Tanı yöntemlerini hasta ve yakınlarına açıklamak.
4. Soruları yanıtlamak.
5. İşlemlere bağlı gelişebilecek komplikasyonları izlemek ve bilgilendirmek.

4. Kırıklar

Tanım ve Nedenler

• Tanım: Kemik yapısının anatomik bütünlüğünün kısmen ya da tamamen bozulmasıdır.
• Nedenler: Direkt darbe, ezici güç, ani dönme, aşırı kas gerilmesi, osteoporoz, kanser, osteojenez imperfecta (cam kemik hastalığı).
• Etkilenen Yapılar: Kırıkla birlikte komşu yumuşak dokular, kaslar, eklemler, sinir ve damarlar da hasar görebilir.

Kırık Tipleri

Belirti ve Bulgular

Ağrı, şişlik, deformite (şekil bozukluğu), ekimoz, fonksiyon kaybı, hassasiyet, krepitasyon (çıtırtı sesi), duyu kaybı, anormal hareket, hipovolemik şok.

Kırık Tedavisi

1. Redüksiyon: Kırık parçalarını anatomik pozisyona getirme.
   • Kapalı Redüksiyon: Cerrahi olmadan, elle manipülasyon ile yapılır.
   • Açık Redüksiyon: Cerrahi girişimle yapılır.
2. Fiksasyon (Sabitleme): Kırık uçlarını kaynayana kadar sabit tutma.
   • İnternal Fiksasyon: Plak, vida, çivi (IMN) gibi materyallerle kemiğin içine yerleştirilerek yapılır (ARİF).
   • Eksternal Fiksasyon: Cihazın kemiğe pinlerle tutturularak dışarıdan sabitlenmesi.
3. Fonksiyonları Korumak: Ödem kontrolü, nörovasküler izlem ve egzersizler ile fonksiyonların sürdürülmesi.

5. Kırık İyileşme Süreci ve Komplikasyonlar

Kırık İyileşme Dönemleri

1. İnflamatuar (Hematom) Dönem: Kırık hattında kanama sonucu hematom oluşur. İlk 48 saatte nekrotik hücrelere karşı inflamatuar yanıt başlar.
2. Tamir (Kallus) Dönemi:
   • Fibröz Kallus (İlk 7 gün): Hematom organize olur, granülasyon dokusu oluşur.
   • Kıkırdak Kallus (14-21 gün): Fibröz doku kıkırdağa dönüşür.
   • Kemik Kallus (3-10 hafta): Kalsiyum birikimiyle sert kemik dokusu oluşur.
3. Yeniden Şekillenme Dönemi: Osteoklastlar ve osteoblastlar aracılığıyla kemik eski formuna kavuşur. Kemiğe yük binmesi bu süreci destekler (ortalama 1 yıl).

İyileşmeyi Etkileyen Faktörler

Kırık Komplikasyonları

Kompartman Sendromu

• Tanım: Kapalı bir fasya boşluğunda (kompartman) basıncın artması sonucu kan dolaşımı ve fonksiyonların bozulmasıdır.
• Nedenler: Sıkı alçı/bandaj, aşırı traksiyon veya kanama gibi nedenlerle kompartman hacminin daralması ya da içindeki basıncın artması.
• Belirtiler: Şiddetli ağrı, hareket kaybı, yanma-karıncalanma, solukluk, nabız alınamaması.
• Tedavi: Fasyotomi (cerrahi olarak fasyanın kesilerek basıncın düşürülmesi).

6. Tedavi Yöntemleri: Traksiyon, Alçı ve Atel

Traksiyon (Çekme)

• Amaç: Kas spazmını azaltmak, kırığı sabitlemek ve deformiteyi önlemek. Genellikle definitive tedavi öncesi kısa süreli uygulanır.
• Tipleri: Manuel (el ile), Cilt traksiyonu, İskelet traksiyonu.
• Etkili Traksiyon İlkeleri:
  • Sürekli olmalıdır (özellikle iskelet traksiyonu asla kesintiye uğramamalıdır).
  • Ağırlıklar serbestçe asılı durmalı, yere veya yatağa değmemelidir.
  • Hasta yatakta düzgün pozisyonda olmalıdır.
  • Halatlar düzgün hizada olmalıdır.

Alçı ve Atel

• Amaç: Kırığı immobilize ederek (hareketsizleştirerek) kaynamasını sağlamak.
• Alçı Çeşitleri: Kısa kol, uzun kol, Ponseti, kısa bacak, uzun bacak, pelvi-pedal alçı.
• Hemşirelik Bakımı: Ödemi kontrol için elevasyon ve buz uygulama, nörovasküler durumu (dolaşım, hareket, duyu) düzenli izleme, ağrı yönetimi ve izometrik egzersizleri teşvik etme.

7. Eklem Replasmanları (Artroplasti)

• Tanım: Hastalıklı ve fonksiyonunu kaybetmiş bir eklemin cerrahi olarak yeniden şekillendirilmesi veya protez ile değiştirilmesidir.

Total Kalça Protezi (TKP) Hemşirelik Bakımı

• Potansiyel Komplikasyonlar: Dislokasyon (çıkık), aşırı drenaj, tromboemboli, enfeksiyon, basınç ülserleri.
• Protez Dislokasyonunu Önleme:
  • Bacakları abdüksiyonda (ayrık) tutmak (bacak arasına yastık).
  • Kalçaya 90 dereceden fazla fleksiyon yaptırmamak.
  • Addüksiyon (bacakları birleştirme) ve internal/eksternal rotasyondan kaçınmak.
  • Bacak bacak üstüne atmamak, eğilerek ayakkabı giymemek.
  • Bu önlemler en az 4 ay sürdürülmelidir. En yüksek risk 8-12. haftalar arasındadır.

Total Diz Protezi (TDP)

• Endikasyonlar: Genellikle osteoartrit ve romatoid artrit nedeniyle yapılır.

8. Amputasyon

• Tanım: Ekstremitenin bir parçasının çıkarılmasıdır.
• Nedenler: Periferal vasküler hastalıklar (diyabet, Burger), travma, gazlı gangren, malign tümörler, kronik osteomyelit.
• Amaç: Fonksiyonu ve yaşam kalitesini artırmak, protez için uygun bir güdük oluşturmak.

Amputasyon Tipleri

• Açık (Giyotin Tipi): Enfeksiyon varlığında uygulanır. Yara iyileştikten sonra ikinci bir ameliyatla kapatılır.
• Kapalı (Flep Tipi): Güdük, deri flebi ile hemen kapatılır. Enfeksiyon yoksa tercih edilir.

Komplikasyonlar ve Önlemler

• Komplikasyonlar: Hemoraji, enfeksiyon, cilt bütünlüğünün bozulması, fantom ekstremite ağrısı, eklem kontraktürleri.
• Kontraktürleri Önleme:
  • Güdük 24-48 saatten uzun süre yüksekte tutulmamalı.
  • Günde en az 3 kez ROM egzersizleri yapılmalı.
  • Kalça kontraktürünü önlemek için hasta her gün bir süre prone (yüzüstü) pozisyonda yatırılmalı.

Rehabilitasyon ve Bakım

• Rehabilitasyon: Multidisipliner bir ekip (hasta, hemşire, doktor, fizyoterapist vb.) ile yürütülür. Beden imajı değişiklikleri nedeniyle psikolojik destek çok önemlidir.
• Güdük Bakımı: Her gün gözlenmeli, sabunla yıkanmalı, yün çorap kullanılmalı, protez gün boyu takılmalıdır.
• Protez Bakımı: Her gün temizlenmeli, üzerinde mekanik değişiklik yapılmamalı ve yılda bir kez uzmana kontrol ettirilmelidir.

9. Diğer Kas İskelet Sistemi Sorunları

Karpal Tünel Sendromu

• Tanım: Median sinirin el bileğindeki karpal tünel içinde sıkışmasıdır.
• Etiyoloji: Tekrarlayıcı el hareketleri gerektiren işler (bilgisayar kullanımı, müzisyenlik), diyabet, tiroit hastalıkları, romatoid artrit, gebelik.

Yumuşak Doku Yaralanmaları (Burkulma ve İncinme)

• Tanım: Travma nedeniyle kas, tendon, ligament gibi yumuşak dokuların lezyonlarıdır.
• Belirtiler: Ağrı, şişlik, sıcaklık, hareket kısıtlılığı.
• Tedavi:
  • İstirahat ve elevasyon (en az 3 gün).
  • Elastik bandaj uygulaması.
  • İlk 3 gün düzenli soğuk uygulama (20 dk, 2-3 saatte bir).
  • NSAİİ (Non-steroidal anti-inflamatuar ilaçlar).

Çıkıklar (Dislokasyon)

• Tanım: Eklem yüzeylerinin normal ilişkisinin tamamen bozulmasıdır. Kısmen bozulmasına subluksasyon denir.
• Belirtiler: Ağrı, şişlik, morluk, hareket kısıtlılığı, şekil bozukluğu.
• Tedavi ve Bakım:
  • Kapalı veya açık redüksiyon.
  • Redüksiyon sonrası atel veya alçı ile 4-6 hafta tespit (immobilizasyon).
  • Distal nörovasküler durumun değerlendirilmesi.
  • Ağrı yönetimi ve eklem fonksiyonlarının yeniden kazanılması.