Osmanlı Devleti Kültür ve Medeniyeti - II
1. Merkez Teşkilatı: Divan-ı Hümayun
Divan-ı Hümayun, Osmanlı Devleti'nde idari, mali, askeri, örfi ve şeri konuların görüşülüp karara bağlandığı en üst kurumdur. Padişahın yürütme yetkisini kullandığı bir "hükümet" niteliği taşır.
Temel Özellikler ve Kavramlar
- Danışma Organı: Son söz padişaha ait olduğu için divan bir danışma organıdır.
- En Üst Mahkeme: Divan, hem idari bir makam hem de günümüzdeki Danıştay, Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi görevlerini üstlenen en üst yargı organıdır.
- Gayrimüslim Temsili: Klasik dönemde divanda gayrimüslimler temsil edilmemiştir; ancak 1856 Islahat Fermanı ile devlet memuru olma hakkı kazanmışlardır.
| Kavram | Tanım |
| Mühimme Defterleri | Divanda alınan "mühim" kararların kaydedildiği defterler. |
| Kubbealtı | Divan toplantılarının yapıldığı yer. |
| Hüküm | Divanda alınan kararlara verilen isim. |
| Arz Odası | Divan kararlarının padişaha sunulduğu oda. |
| Telhis | Sadrazamın, divan kararlarını özetleyerek padişaha sunduğu rapor. |
| Kasr-ı Adıl | Padişahın divan toplantılarını gizlice izlediği perdeli bölme. |
Divan Yapısındaki Tarihsel Değişimler
- Orhan Bey Dönemi: İlk defa geçici olarak oluşturuldu.
- I. Murat Dönemi: Sürekli hale getirildi.
- Fatih Sultan Mehmet Dönemi: Divan başkanlığı sadrazamlara bırakıldı; padişahlar toplantıları kafes arkasından izlemeye başladı.
- II. Mahmut Dönemi: Divan kaldırılarak yerine Nazırlıklar (Bakanlıklar) kuruldu.
2. Divan-ı Hümayun Üyeleri
| Üye | Görevi ve Özellikleri |
| Sadrazam (Vezir-i Azam) | Padişahın mutlak vekili ve mühürdarıdır. Orduya komuta ettiğinde Serdar-ı Ekrem unvanını alır. |
| Vezirler | Sadrazam yardımcılarıdır. Orduya komuta ettiklerinde Serasker unvanını alırlar. |
| Kazasker | Eğitim ve adalet bakanıdır. Kadı ve müderris atamalarını yapar. Türk ve Müslüman olma şartı aranan tek üyedir. |
| Defterdar | Maliye bakanıdır. Padişahın malının mutlak vekilidir. Bütçeyi hazırlar; hazineyi mühürle açıp kapatır. |
| Nişancı | Yazışmaları yönetir, fermanlara Tuğra çeker. Tahrir Defterlerini (arazi kayıtları) tutar. Örfi hukuk uzmanıdır. |
| Reisülküttab | 17. yüzyıldan itibaren Nişancı'dan ayrılarak Dışişleri Bakanı haline gelmiştir. |
| Şeyhülislam | Kararların dine uygunluğunu denetler, Fetva verir. İmiye sınıfının başıdır. |
| Kaptan-ı Derya | Donanma komutanıdır. Divana katılan ilk Kaptan-ı Derya Barbaros Hayrettin Paşa'dır. |
Önemli Not: Padişahın mührü sadece üç kişide bulunur: Sadrazam, Defterdar ve Kaptan-ı Derya.
3. Diğer Divan Çeşitleri
Osmanlı'da Divan-ı Hümayun dışında özel amaçlarla toplanan divanlar da mevcuttur:
- Galebe Divanı: Yabancı elçilerin ve gayrimüslim temsilcilerin kabulü için.
- İkindi Divanı: Sadrazam konağında toplanan, yarım kalan işlerin görüşüldüğü divan.
- Ulufe Divanı: Yeniçeri maaşlarının dağıtımı için.
- Çarşamba Divanı: İstanbul meselelerinin görüşüldüğü divan.
- Cuma Divanı: Din ve eğitim meselelerinin görüşüldüğü divan.
- Ayak Divanı: Olağanüstü durumlarda halkın katılımıyla toplanan divan.
4. Taşra Teşkilatı
Osmanlı, taşra idaresinde Türkiye Selçuklu Devleti'ni örnek almıştır. En büyük idari birim Eyalet iken, ilk kurulan idari yapı Sancak'tır.
İdari Birimler ve Yöneticiler
- Eyalet: Beylerbeyi (Yönetici) - Subaşı (Güvenlik) - Kadı (Adalet)
- Sancak: Sancakbeyi (Yönetici) - Subaşı (Güvenlik) - Kadı (Adalet)
- Kaza: Kadı (Yönetici ve Adalet) - Subaşı (Güvenlik)
- Köy: Köy Kethüdası (Yönetici) - Yiğitbaşı (Güvenlik) - Kadı Naibi (Adalet)
Eyalet Türleri
- Salyaneli (Yıllıklı) Eyaletler: Merkezden uzak eyaletlerdir (Mısır, Tunus, Cezayir). Vergiler doğrudan hazineye gider; İltizam sistemi uygulanır.
- Salyanesiz (Yıllıksız) Eyaletler: Merkeze yakın eyaletlerdir (Anadolu, Rumeli). Tımar sistemi uygulanır; vergilerle asker (Cebelü) beslenir.
- İmtiyazlı Eyaletler: İç işlerinde serbest eyaletlerdir (Kırım, Hicaz, Eflak-Boğdan). Hicaz, en ayrıcalıklı eyalettir; ne vergi verir ne asker gönderir.
5. Ordu Teşkilatı
Osmanlı ordusu temel olarak Kara Kuvvetleri ve Deniz Kuvvetleri olarak ikiye ayrılır.
Kara Kuvvetleri
- Kapıkulu Askerleri (Merkez Ordusu):
- Piyadeler: Yeniçeriler, Acemi Oğlanlar, Cebeciler, Topçular, Lağımcılar, Humbaracılar.
- Süvariler (Altı Bölük Halkı): Sipahiler, Silahtarlar (Padişahı korur), Sağ-Sol Ulufeciler (Sancağı korur), Sağ-Sol Garipler (Hazineyi korur).
- Eyalet Askerleri (Taşra Ordusu): En kalabalık grup Tımarlı Sipahilerdir. Ayrıca Akıncılar (keşif), Azaplar (öncü birlik) ve Deliler (korkusuz süvariler) gibi birimler bulunur.
Asker Devşirme Sistemleri
- Pencik Sistemi (I. Murat): Savaş esirlerinin 5'te 1'inin asker yapılması.
- Devşirme Sistemi (Çelebi Mehmet): Hristiyan tebaadan çocukların alınarak eğitilmesi. Zeki olanlar Enderun'a (bürokrasi), diğerleri orduya gider.
Deniz Kuvvetleri (Donanma)
- Karesioğulları Beyliği'nin alınmasıyla donanma sahibi olundu.
- İlk Tersane: Karamürsel (Orhan Bey).
- En Büyük Tersane: Haliç Tersanesi.
- İçenasi (Donanmanın Yakıldığı Yerler): İnebahtı, Çeşme, Navarin, Sinop.
Önemli Vurgular ve Kodlamalar
- Padişahın Üç Mutlak Vekili: Sadrazam (Genel), Defterdar (Mali), Kadı (Taşra).
- Tahrir Defterleri: Fethedilen arazilerin kaydı (Nişancı tutar).
- Tereke Defterleri: Miras kayıtları (Bir teneke altından kodlanabilir).
- Vaka-i Hayriye: 1826'da Yeniçeri Ocağı'nın II. Mahmut tarafından kaldırılması.
- Müftii Kanun: Nişancı'nın diğer bir unvanı.
- Molla Fenari: Osmanlı'nın ilk Şeyhülislamı.